FERMAT'S ENIGMA
Copyright © 1998 by Simon Singh
All rights reserved
Bản tiếng Việt © Nhà xuất bản Trẻ, 2010

Phạm Văn Thiều - Phạm Việt Hưng dịch
Tái bản lần thứ 2

Mục lục

giới thiệu

5

lời tựa

14

I.

“Có lẽ tôi xin phép được dừng ở đây...”

17

II.

tác giả của những câu đố

59

III. Sự tủi hổ của toán học

103

IV. đi vào trừu tượng

163

V. Chứng minh bằng phản chứng

231

VI. Những tính toán bí mật

269

VII. Một bài toán nhỏ

327

VIII. toán học thống nhất

354

Phụ lục

388

4

định lý cuối cùng của fermat

lời giới thiệu
Cuối cùng chúng tôi cũng đã cùng có mặt trong căn phòng, không
đông người, nhưng đủ rộng để chứa toàn bộ Khoa Toán của trường Đại
học Princeton trong những dịp lễ lạt lớn. Vào buổi chiều đặc biệt đó,
xung quanh không nhiều người lắm, nhưng đủ để tôi khó xác định được
người nào là Andrew Wiles. Sau một lát, tôi nhận ra một người trông
có vẻ rụt rè, đang lắng nghe xung quanh chuyện trò, nhấm nháp ly trà,
và thả mình trong những tư tưởng mà các nhà toán học trên khắp thế
giới đang chú ý theo dõi sẽ diễn ra vào khoảng bốn giờ chiều nay. Ông
ta dễ dàng đoán được tôi là ai.
Đó là thời điểm kết thúc một tuần lễ phi thường. Tôi đã gặp gỡ một
số nhà toán học tuyệt vời nhất đang còn sống, và bắt đầu cố gắng xâm
nhập vào bên trong thế giới của họ. Nhưng bất chấp mọi ý đồ tiếp cận
với Andrew Wiles, để nói chuyện với ông, và để thuyết phục ông tham gia
vào một cuốn phim tài liệu trong chương trình Horizon của đài BBC về
thành tựu của ông, đây là cuộc gặp mặt đầu tiên của chúng tôi. Đó là
người mới đây đã thông báo rằng ông ta đã tìm thấy Chiếc Chén Thánh
của toán học; người tuyên bố đã chứng minh được Định lý cuối cùng
của Fermat. Như tôi đã nói, Wiles có một vẻ lơ đãng rụt rè, và mặc dù
rất lịch sự và thân ái, nhưng rõ ràng là ông muốn tôi càng tránh xa
ông càng tốt. Ông giải thích rất đơn giản rằng ông không thể tập trung
vào bất cứ việc gì lúc này ngoài công việc đang vào chặng quyết định,
nhưng có thể sau này, khi áp lực hiện thời được giải tỏa, ông sẽ vui lòng
tham gia. Tôi biết, và ông cũng biết tôi biết, rằng ông đang phải đối
1

. Chiếc Chén Thánh là chiếc ly Chúa Giêsu đã dùng trong bữa tiệc ly - bữa tiệc
cuối cùng với các môn đệ trước khi Chúa bị hành hình. Đây là một thuật ngữ ví von
thường hay được dùng trong nền văn hóa Tây phương để nhấn mạnh vai trò quan
trọng và cốt yếu của cái được ví. Trong trường hợp này đó là chứng minh Định lý
cuối cùng của Fermat (ND).

1

5

phần đầu

mặt với sự sụp đổ hoài bão của đời ông, và rằng Chiếc Cốc Thánh mà
ông đang cầm trong tay bây giờ đang bị phát giác ra rằng chẳng phải là
đẹp đẽ, giá trị gì lắm, mà chỉ là một chiếc cốc uống nước thông thường
mà thôi. Bởi vì ông đã thấy một sai lầm trong chứng minh đã công bố.
Câu chuyện về Định lý cuối cùng của Fermat là một câu chuyện độc
nhất vô nhị. Cho tới lúc gặp Andrew Wiles, tôi đã biết rằng đó thật sự là
một trong những trang sử vĩ đại nhất của những nỗ lực khoa học và học
thuật. Mùa hè năm 1993, tôi đã nhìn thấy những tiêu đề lớn đưa toán
học lên trang nhất của những tờ báo tầm cỡ quốc gia trên khắp thế giới,
loan báo việc chứng minh định lý này. Vào thời điểm ấy, tôi chỉ có một
hồi ức lờ mờ về Định lý cuối cùng của Fermat, nhưng đã thấy ngay rằng
đó là một cái gì rất đặc biệt, rất hợp với một cuốn phim trong chương
trình Horizon. Tôi đã dành thì giờ trong những tuần lễ tiếp theo để nói
chuyện với nhiều nhà toán học: những người có liên hệ gần gũi với câu
chuyện này, hoặc gần gũi Andrew, hoặc những người chỉ đơn giản là
đã chia sẻ sự xúc động khi chứng kiến một thời điểm vĩ đại trong lĩnh
vực hoạt động của họ. Tất cả đã rộng lượng chia sẻ những hiểu biết sâu
sắc của họ về lịch sử toán học, và kiên nhẫn nói chuyện với tôi mặc dù
kiến thức về toán học của tôi quá kém cỏi so với những khái niệm về
những vấn đề có liên quan. Vấn đề nhanh chóng trở nên rõ ràng rằng
đây có lẽ là một đề tài mà trên thế giới chỉ có khoảng 5, 6 người có thể
hiểu được một cách thấu đáo và đầy đủ. Trong một thời gian, tôi đã
băn khoăn không biết mình có điên rồ khi định làm một cuốn phim về
đề tài này. Nhưng từ những nhà toán học mà tôi trò chuyện, tôi đã hiểu
được lịch sử phong phú và ý nghĩa sâu sắc hơn của định lý Fermat đối
với toán học cũng như đối với những người làm toán, và cuối cùng tôi
cũng nhận được ra câu chuyện thật sự nằm ở đâu.
Tôi đã nắm được nguồn gốc cổ Hy Lạp của bài toán, và hiểu rằng
Định lý cuối cùng của Fermat là đỉnh Himalaya của lý thuyết số. Tôi
được dẫn dắt vào cái đẹp đầy quyến rũ của toán học, và bắt đầu đánh
giá được vì sao toán học được mô tả như là ngôn ngữ của tự nhiên.
6

định lý cuối cùng của fermat

Thông qua những người cùng thời với Wiles, tôi đã biết rõ rằng bản chất
công việc của ông đòi hỏi một tư duy mạnh mẽ kinh khủng đến chừng
nào trong việc tập hợp tất cả những kỹ thuật tân tiến nhất của lý thuyết
số với nhau nhằm áp dụng cho chứng minh của ông. Từ những người
bạn của ông ở Đại học Princeton, tôi đã nghe nói về sự tiến triển rất
phức tạp của những năm nghiên cứu biệt lập của Andrew. Tôi dựng
nên một hình ảnh phi thường xung quanh Andrew Wiles và bài toán
thách đố ngự trị cuộc đời ông, nhưng dường như tôi chưa bao giờ có ý
định tìm gặp chính bản thân ông.
Mặc dù nội dung toán học liên quan đến chứng minh của Wiles nằm
trong số những vấn đề khó nhất của toán học, nhưng tôi nhận thấy vẻ
đẹp của Định lý cuối cùng của Fermat nằm ngay trong sự cực kỳ đơn
giản và dễ hiểu của bản thân bài toán đó. Đúng là một câu đố vì nó
được phát biểu bằng những ngôn từ quen thuộc với mọi học sinh phổ
thông. Pierre de Fermat là một con người thuộc truyền thống Phục hưng,
sống giữa trào lưu tái khám phá kho trí tuệ cổ Hy Lạp, nhưng ông đã
đặt ra một câu hỏi mà người Hy Lạp không hề nghĩ ra để hỏi; và khi
làm như vậy, ông đã đặt ra một bài toán khó nhất trên thế gian để cho
những người khác phải giải. Và như muốn trêu ngươi, ông để lại cho
hậu thế mấy dòng ghi chú trong đó thông báo rằng ông đã tìm ra một
lời giải, nhưng không cho biết lời giải đó ra sao. Đó là phút khởi đầu
cho một cuộc săn đuổi kéo dài tới ba thế kỷ.
Độ dài thời gian đó đã nói lên ý nghĩa đặc biệt của câu đố này. Thật
khó mà hình dung được một bài toán nào, trong bất kỳ một lĩnh vực
khoa học nào, được phát biểu đơn giản và rõ ràng đến như thế mà lại có
thể chống chọi được với sự công phá của trí tuệ lâu dài đến thế. Chúng
ta nhớ lại những bước nhảy vọt trong nhận thức vật lý, hóa học, sinh
học, y học và công nghệ đã xảy ra từ thế kỷ 17. Từ “các thể dịch”1 trong
y học, chúng ta đã tiến tới ghép nối được các gene, đã nhận dạng được
. Xưa kia người ta quan niệm rằng các thể dịch này là những yếu tố quyết định sức
khỏe và tâm trạng của sinh vật. (ND)

1

7

phần đầu

các hạt cơ bản trong nguyên tử, và đã đưa được con người lên Mặt trăng;
nhưng trong lý thuyết số Định lý cuối cùng của Fermat vẫn không thể
nào vượt qua được.
Trong khi tìm hiểu, đôi khi tôi muốn biết lý do tại sao Định lý cuối
cùng không gây được sự chú ý đối với mọi người mà chỉ đặc biệt đối
với các nhà toán học, và tại sao nó quan trọng đến nỗi tạo ra cả một
chương trình nghiên cứu về nó như thế. Toán học có hằng hà sa số ứng
dụng thực tiễn, nhưng trong trường hợp lý thuyết số, những ứng dụng
hấp dẫn nhất mà tôi được biết là trong khoa học mật mã, trong việc
thiết kế các bộ tiêu âm, và trong việc liên lạc từ những con tàu vũ trụ
xa xôi. Nhưng chẳng có cái nào trong những ứng dụng đó có sự hấp dẫn
đặc biệt đối với công chúng. Điều hấp dẫn chúng ta nhiều hơn chính
là bản thân các nhà toán học, và cái cảm xúc say sưa mà tất cả bọn họ
đều biểu lộ ra khi nói về bài toán Fermat.
Toán học là một trong các dạng thuần khiết nhất của tư duy, và đối
với người ngoài ngành toán, các nhà toán học hầu hết đều có vẻ như
những người ở thế giới khác. Điều gây ấn tượng mạnh đối với tôi trong
mọi cuộc thảo luận giữa tôi với họ là tính chính xác khác thường trong
câu chuyện trao đổi của họ. Một câu hỏi hiếm khi được trả lời ngay tức
khắc, tôi thường phải chờ đợi trong khi cấu trúc chính xác của câu trả
lời được định hình trong đầu họ; nhưng khi nó được nói ra, thì đúng là
một lời phát biểu rành mạch rõ ràng và thận trọng mà bản thân tôi rất
muốn có được. Khi tôi nói với Peter Sarnak, một người bạn của Andrew
Wiles, về điều này, ông đã giải thích rằng đơn giản vì các nhà toán học
không thích tạo ra một mệnh đề sai. Tất nhiên, họ cũng vận dụng trực
giác và ngẫu hứng, nhưng những lập luận hình thức phải là tuyệt đối.
Chứng minh là cái nằm trong trái tim của toán học, và là cái đánh
dấu phân biệt nó với các khoa học khác. Các khoa học khác có những
giả thuyết được kiểm chứng bằng thực nghiệm cho tới khi chúng bị bác
bỏ và được thay thế bởi những giả thuyết mới. Trong toán học, chứng
minh tuyệt đối là mục tiêu, và khi một cái gì đó được chứng minh, nó
8

định lý cuối cùng của fermat

sẽ được khẳng định mãi mãi, không có chỗ để cho nó thay đổi. Trong
Định lý cuối cùng, các nhà toán học phải đối mặt với một sự thách thức
lớn nhất về chứng minh, và người tìm ra câu trả lời sẽ nhận được sự
ngưỡng mộ của toàn bộ giới toán học.
Những giải thưởng đã được đặt ra, và sự đua tài bùng phát. Định
lý cuối cùng có một lịch sử hết sức phong phú dính dáng tới cả cái chết
và sự lường gạt, nhưng nó cũng đã thúc đẩy sự phát triển của toán học.
Như nhà toán học Barry Mazur đã nói, Fermat đã thổi “hồn” vào các
lĩnh vực toán học đã từng gắn liền với những ý đồ đầu tiên chứng minh
định lý đó. Do sự trớ trêu của số phận, hóa ra một trong những lĩnh
vực toán học như thế lại chiếm vị trí trung tâm trong chứng minh cuối
cùng của Wiles.
Nhặt nhạnh dần dần những hiểu biết về một lĩnh vực không quen
thuộc, tôi đã đi tới chỗ đánh giá Định lý cuối cùng của Fermat như là
trung tâm, và thậm chí có lịch sử song song với lịch sử phát triển của
chính toán học. Fermat là cha đẻ của lý thuyết số hiện đại, và từ thời ông
các nhà toán học đã phát triển, thúc đẩy và đa dạng hóa nó thành nhiều
lĩnh vực chuyên sâu, ở đó các kỹ thuật mới lại đẻ ra những lĩnh vực mới
của toán học, rồi trở thành những ngành toán học độc lập. Nhiều thế
kỷ trôi qua, Định lý cuối cùng dường như ngày càng ít có liên quan với
những nghiên cứu toán học thuộc thế hệ trước, và càng ngày càng trở
thành một thứ của lạ. Nhưng bây giờ rõ ràng là vai trò trung tâm của
nó đối với toán học thực ra chưa bao giờ thuyên giảm.
Những bài toán về số, như bài toán mà Fermat đã đặt ra chẳng
hạn, rất giống với những trò chơi thách đố, mà các nhà toán học vốn
lại thích giải các câu đố. Đối với Andrew Wiles, đây là một thách đố
rất đặc biệt, và chẳng có gì khác hơn, đó chính là hoài bão của đời ông.
Ba mươi năm trước, sau khi bất ngờ gặp Định lý cuối cùng của Fermat
trong một thư viện công cộng, cậu bé Wiles đã say mê nó. Giấc mơ tuổi
thơ và tuổi trưởng thành của Wiles là giải được bài toán đó, và khi ông
công bố chứng minh đầu tiên của mình vào mùa hè năm 1993, thì đó
9

phần đầu

là thời điểm kết thúc của một chặng đường bảy năm làm việc hết mình
cho bài toán, với một mức độ tập trung và quyết tâm khó có thể tưởng
tượng được. Khi mới bắt tay vào công việc, nhiều kỹ thuật mà ông sử
dụng sau đó còn chưa được sáng tạo. Ông cũng kết hợp các công trình
của nhiều nhà toán học xuất sắc với nhau, kết nối các ý tưởng và sáng
tạo ra những khái niệm mà những người khác đã sợ không dám làm.
Theo một nghĩa nào đó, như Barry Mazur nhớ lại, hóa ra là mọi người
đều đã làm việc cho bài toán Fermat, nhưng biệt lập với nhau và không
coi nó là mục tiêu, vì chứng minh này đòi hỏi phải huy động toàn bộ sức
mạnh của toán học hiện đại mới tìm ta lời giải cho nó. Cái mà Wiles
đã làm được là một lần nữa kết nối các lĩnh vực toán học tưởng như xa
rời nhau lại với nhau. Do đó công trình của ông dường như là một sự
biện hộ cho quá trình đa dạng hóa đã diễn ra trong toán học kể từ khi
bài toán Fermat được nêu ra.
Tại điểm mấu chốt trong chứng minh bài toán Fermat, Andrew đã
chứng minh một ý tưởng được gọi là giả thuyết Taniyama - Shimura, giả
thuyết tạo nên chiếc cầu mới bắc giữa các thế giới toán học vốn khác xa
nhau. Đối với nhiều người, việc tiến tới một toán học thống nhất là mục
tiêu tối cao, và giả thuyết Taniyama - Shimura chính là sự thoáng hiện
của một lý thuyết thống nhất như thế. Vì vậy khi chứng minh bài toán
Fermat, Andrew Wiles đã củng cố một số phần quan trọng nhất của lý
thuyết số thời hậu chiến, và đã xây dựng nên nền móng vững chắc cho
tòa tháp của những giả thuyết xây trên nền móng đó. Do đó, chứng minh
của Wiles không đơn thuần chỉ là giải một bài toán thách đố tồn đọng
lâu dài nhất nữa, mà nó còn mở rộng biên giới của bản thân toán học.
Điều đó cũng có nghĩa là nếu bài toán đơn giản của Fermat đã ra đời
vào lúc toán học còn ấu trĩ thì nó cần phải chờ đợi đến thời điểm này.
Câu chuyện về Fermat đã kết thúc theo một kiểu cách hết sức ngoạn
mục. Đối với Andrew Wiles, đó là sự kết thúc của kiểu làm việc cô lập
vốn xa lạ với toán học, một hoạt động thường đòi hỏi sự hợp tác. Giờ
uống trà buổi chiều theo thông lệ tại các Viện hoặc các Khoa toán của
10

định lý cuối cùng của fermat

các trường đại học trên khắp thế giới là thời gian để các ý tưởng gặp
nhau, và chia sẻ những hiểu biết thấu đáo trước khi việc công bố trở
thành chính thức. Ken Ribet, một nhà toán học mà bản thân ông cũng
có những đóng góp quan trọng trong chứng minh Định lý Fermat, đã gợi
ý nửa đùa nửa thật với tôi rằng chính sự không chắc chắn và an toàn
của các nhà toán học đã đòi hỏi một cấu trúc hỗ trợ từ phía các đồng
nghiệp của mình. Tuy nhiên, Andrew Wiles đã tránh tất cả những cái
đó, và giữ kín công việc của mình chỉ cho riêng bản thân mình trong
toàn bộ tiến trình, trừ những bước cuối cùng. Đó cũng là một thước đo
tầm quan trọng của bài toán Fermat. Wiles có niềm đam mê thực sự
mạnh mẽ được là người duy nhất giải trọn vẹn bài toán này, một niềm
đam mê đủ mạnh để dâng hiến bảy năm trời của cuộc đời cho nó và để
giữ được mục tiêu đó cho chính mình. Ông biết rằng dù bài toán có vẻ
không liên quan mấy đến những nghiên cứu hiện đại, nhưng cuộc chạy
đua đối với bài toán Fermat không bao giờ lơi lỏng, vì thế ông chẳng
bao giờ dám đánh liều để lộ những gì mà mình đang làm.
Sau nhiều tuần lễ tìm hiểu vấn đề này, tôi liền tới Đại học Princeton.
Đối với các nhà toán học, mức độ hồi hộp lúc này đã lên tới mức căng
thẳng. Tôi đã khám phá ra ở đó một câu chuyện về sự ganh đua, thành
bại, về sự cô lập, tài năng, chiến thắng, ghen tị, áp lực căng thẳng, mất
mát và thậm chí cả bi kịch nữa. Ngay trong lòng giả thuyết Taniyama
- Shimura, một giả thuyết cực kỳ quan trọng trong tiến trình chứng
minh của Wiles, là cuộc sống hậu chiến bi thảm ở Nhật Bản của Yukita
Taniyama, câu chuyện mà tôi được đặc ân nghe kể từ Goro Shimura,
người bạn thân của ông. Từ Shimura tôi cũng học được khái niệm “cái
thiện” trong toán học, nơi mà mọi thứ đều được cảm thấy đơn giản là
đúng vì chúng đều là “thiện”. Không biết làm sao mà cảm giác về cái
thiện tỏa khắp bầu không khí toán học vào mùa hè năm đó. Tất cả đều
say sưa trong một thời khắc vinh quang.
Với tất cả những điều vừa nói ở trên, sẽ chẳng có gì phải ngạc nhiên
về gánh nặng của trách nhiệm mà Andrew cảm thấy khi một sai lầm
11

phần đầu

đã dần dần lộ ra qua mùa thu năm 1993. Với những con mắt của thế
giới đổ dồn vào ông, và việc các đồng nghiệp của ông kêu gọi công bố
chứng minh một cách công khai, có lẽ chỉ có ông biết tại sao mình đã
không bị gục ngã. Ông đã phải chuyển từ việc làm toán biệt lập, một
mình theo tốc độ riêng của mình đến chỗ bỗng nhiên phải làm việc với
công chúng. Andrew là một người rất kín đáo, ông đã phải đấu tranh
một cách khó khăn để giữ cho gia đình mình tồn tại vượt qua bão tố nổ
ra xung quanh ông. Trong suốt tuần lễ ở Princeton, tôi gọi điện thoại,
rồi để lại giấy nhắn tin tại nơi làm việc của ông, trên bậc cửa ra vào
nhà ông, và thông qua bạn bè ông; thậm chí tôi còn gửi quà tặng cho
ông, một hộp trà Anh và một chiếc nồi bằng gốm để nấu súp. Nhưng
ông tránh mọi lời mời chào thân ái của tôi, mãi cho đến cuộc gặp mặt
vào hôm tôi phải lên đường. Một cuộc nói chuyện tĩnh lặng, căng thẳng
kéo dài vừa đủ mười lăm phút thì kết thúc.
Khi chia tay chiều hôm đó, giữa chúng tôi đã có một sự cảm thông.
Nếu Andrew tìm được cách sửa chữa chứng minh thì ông sẽ đến gặp tôi
để thảo luận về cuốn phim; còn tôi sẽ chuẩn bị để chờ đợi. Nhưng khi
bay về nhà ở London đêm đó thì dường như, đối với tôi, chương trình
truyền hình dự định coi như đã chết. Trong suốt ba thế kỷ, chưa từng
có ai sửa chữa nổi lỗ hổng trong nhiều chứng minh với ý định giải bài
toán Fermat. Lịch sử đầy rẫy những chứng minh sai lầm, và mặc dù
tôi rất mong ông là một ngoại lệ, nhưng thật khó mà tưởng tượng được
rằng Andrew tuyệt nhiên không phải là một tấm bia khác trong cái
nghĩa địa toán học ấy.
Một năm sau tôi nhận được một cú điện thoại. Sau một sự xoay
chuyển toán học phi thường, và một chớp sáng của trực giác và cảm
hứng, Andrew đã đi tới chứng minh kết thúc bài toán Fermat trong cuộc
đời nghề nghiệp của ông. Một năm sau nữa, chúng tôi sắp xếp được thời
gian cho ông để tập trung làm phim. Vào thời gian đó tôi cũng đã mời
Simon Singh cùng với tôi làm phim, và cùng dành thì giờ với Andrew,
để lắng nghe từ bản thân con người này toàn bộ câu chuyện về bảy năm
12

định lý cuối cùng của fermat

nghiên cứu biệt lập và một năm đau khổ tiếp theo đó của ông. Khi quay
phim, Andrew nói với chúng tôi những cảm xúc sâu kín nhất của ông
về những gì ông đã làm mà trước đó ông chưa hề nói với ai; rằng trong
suốt ba mươi năm ông đã đeo đẳng giấc mơ thuở thiếu thời ra sao; rằng
rất nhiều phần toán học mà ông đã phải nghiên cứu, do không có sự
hiểu biết thấu đáo ở thời kỳ đó, thực sự là để tập hợp các công cụ cần
thiết nhằm giải quyết sự thách thức của định lý Fermat, một thách thức
đã thống trị sự nghiệp của đời ông; về cảm xúc mất mát của ông đối
với bài toán mà nó sẽ không còn là người bạn đường của ông nữa; và
về cảm xúc trào dâng của sự giải thoát mà giờ đây ông đang cảm thấy.
Đối với một lĩnh vực mà thực chất nội dung của nó quá khó về mặt kỹ
thuật để một khán giả không chuyên có thể hiểu được như ta có thể hình
dung, thì mức độ xúc cảm trong cuộc nói chuyện của chúng tôi lớn hơn
bất kỳ một thứ gì khác mà tôi đã từng trải nghiệm trong nghề làm phim
khoa học của mình. Đối với Andrew, đó là sự kết thúc một chương trong
cuộc đời của ông. Đối với tôi, đó là một đặc ân để được gần gũi với nó.
Cuốn phim đã được phát trên Đài truyền hình BBC với tiêu đề
Horizon: Định Lý cuối cùng của Fermat. Giờ đây, trong cuốn sách này,
Simon Singh đã phát triển những ý tưởng và những cuộc nói chuyện
thân mật đó, cùng với những chi tiết hết sức phong phú trong câu chuyện
về Fermat cũng như trong lịch sử và toán học tạo nên bối cảnh của câu
chuyện này. Cuốn sách đã mô tả một cách đầy đủ và sáng rõ một trong
những câu chuyện vĩ đại nhất trong tư duy nhân loại.
John Lynch
Giám đốc Chương trình Horizon
của Đài truyền hình BBC
Tháng 3 năm 1997

13

phần đầu

Lời tựa
Câu chuyện về Định lý cuối cùng của Fermat gắn bó một cách khăng
khít với lịch sử toán học, nó đụng chạm đến tất cả những chủ đề chủ
yếu của lý thuyết số. Nó cho ta một cái nhìn thấu đáo về vấn đề dẫn dắt
toán học, và có lẽ quan trọng hơn, là cái đã truyền cảm hứng cho các
nhà toán học. Định lý cuối cùng nằm trong phần cốt lõi của một huyền
thoại đầy hấp dẫn về lòng can đảm, sự lừa bịp, xảo quyệt và bi kịch, có
dính dáng đến tất cả những nhân vật vĩ đại nhất của toán học.
Định lý cuối cùng của Fermat có nguồn gốc từ trong toán học cổ Hy
Lạp, hai ngàn năm trước khi Pierre de Fermat dựng nên bài toán dưới
dạng chúng ta biết hôm nay. Vì thế, nó kết nối những nền tảng của
toán học được sáng tạo bởi Pythagore với những tư tưởng tinh vi nhất
của toán học hiện đại. Để viết cuốn sách này, tôi lựa chọn một cấu trúc
biên niên sử là chủ yếu, bắt đầu bằng việc mô tả đặc tính cách mạng
của trường phái Pythagore, và kết thúc với câu chuyện về cá nhân của
Andrew Wiles trong cuộc đấu tranh của ông tìm cách chứng minh Định
lý cuối cùng của Fermat.
Chương 1 nói về câu chuyện của Pythagore, và mô tả định lý
Pythagore như là tổ tiên trực tiếp của Định lý cuối cùng ra sao. Chương
này cũng thảo luận một vài khái niệm cơ bản của toán học sẽ được nhắc
đến trong suốt quyển sách. Chương 2 kể câu chuyện từ cổ Hy Lạp đến
nước Pháp thế kỷ 17, nơi Pierre de Fermat đã sáng tạo ra một câu đố
sâu sắc nhất trong lịch sử toán học. Để trình bày tính cách phi thường
của Fermat và những đóng góp của ông đối với toán học, những đóng
14

định lý cuối cùng của fermat

góp vượt xa ra ngoài Định lý cuối cùng, tôi đã dành một số trang để
mô tả cuộc sống của ông, và một số trong những khám phá sáng chói
khác của ông.
Chương 3 và 4 mô tả một số ý đồ chứng minh Định lý cuối cùng của
Fermat trong thế kỷ 18, 19 và đầu thế kỷ 20. Mặc dù những cố gắng
này kết thúc thất bại nhưng chúng đã tạo ra một kho khổng lồ các kỹ
thuật và công cụ toán học mà một số trong chúng đã được sử dụng trong
những ý đồ chứng minh Định lý cuối cùng gần đây nhất. Bên cạnh việc
mô tả toán học, tôi cũng đã dành phần lớn những chương này cho các
nhà toán học, những người đã bị ám ảnh bởi di sản của Fermat. Những
câu chuyện của họ cho thấy các nhà toán học đã được chuẩn bị ra sao để
hy sinh mọi thứ trong cuộc tìm kiếm chân lý, và toán học đã tiến triển
như thế nào qua các thế kỷ đó.
Những chương còn lại của quyển sách ghi chép những sự kiện phi
thường trong bốn mươi năm gần đây đã tạo nên những thay đổi cách
mạng trong việc nghiên cứu Định lý cuối cùng của Fermat. Đặc biệt là
chương 6 và chương 7 tập trung vào công trình của Andrew Wiles, mà
những đột phá của nó trong thập kỷ vừa qua đã làm cộng đồng toán học
phải kinh ngạc. Những chương sau dựa trên các cuộc phỏng vấn mở
rộng đối với Wiles. Đây là cơ hội duy nhất đối với tôi, trước hết để được
nghe một trong những cuộc hành trình trí tuệ phi thường nhất của thế
kỷ 20 và tôi hy vọng rằng tôi đã có thể truyền đạt được tính sáng tạo và
chủ nghĩa anh hùng cần phải có trong suốt mười năm thử thách của
Wiles đến độc giả.
Trong khi kể lại câu chuyện về Pierre de Fermat và câu đố hóc búa
của ông, tôi đã cố gắng mô tả những khái niệm toán học mà không dùng
đến các phương trình, nhưng thỉnh thoảng cũng không thể tránh để cho
mấy chữ x, y, z chẳng thú vị gì xuất hiện. Khi các phương trình xuất hiện
trong từng vấn đề, tôi đã cố gắng cung cấp một sự giải thích để sao cho
thậm chí độc giả không có kiến thức về toán học vẫn có thể hiểu được ý
15

phần đầu

nghĩa của chúng. Đối với những độc giả có kiến thức về chủ đề này sâu
hơn một chút, tôi đã cung cấp một loạt các Phụ lục nhằm mở rộng các
ý tưởng toán học được trình bày trong vấn đề chính.
Cuốn sách này sẽ không thể ra mắt nếu không có sự giúp đỡ và tham
gia của nhiều người. Đặc biệt tôi muốn cảm ơn Andrew Wiles vì đã phải
từ bỏ nếp sống bình thường để trả lời những cuộc phỏng vấn dài dòng và
chi tiết trong thời gian phải chịu những áp lực căng thẳng. Trong suốt
bảy năm trời làm một nhà báo khoa học, tôi chưa bao giờ gặp người
nào có một nỗi say đắm và tinh thần dâng hiến cho mục tiêu của mình
lớn hơn thế, và tôi mãi mãi biết ơn giáo sư Wiles vì sự sẵn sàng chia sẻ
câu chuyện của ông với tôi.
Tôi cũng muốn cảm ơn các nhà toán học khác đã giúp đỡ tôi viết
cuốn sách này và đã cho phép tôi phỏng vấn một thời gian dài. Một số
trong các nhà toán học đó đã dính dáng sâu sắc đến việc giải quyết Định
lý cuối cùng của Fermat, trong khi một số khác là những nhân chứng
đối với những sự kiện lịch sử trong bốn chục năm vừa qua. Thì giờ tôi
dành để lục vấn và tán chuyện với họ thật vô cùng thú vị và tôi đánh
giá cao sự kiên trì và nhiệt tình của họ trong việc giải thích rất nhiều
khái niệm toán học đẹp đẽ cho tôi.
Simon Singh
Thakari, Phagwara
1997

16

định lý cuối cùng của fermat

I
“Có lẽ tôi xin phép
được dừng ở đây...”
Người ta sẽ còn nhớ tới Archimede trong khi có thể sẽ lãng
quên Eschyle, bởi vì các ngôn ngữ rồi sẽ chết, nhưng các
tư tưởng toán học thì sẽ còn mãi. “Bất tử” là một từ trống
rỗng, nhưng một nhà toán học có nhiều khả năng được
hưởng hương vị của nó hơn bất cứ một ai khác.
G. H. Hard

Cambridge, ngày 23 tháng 6 năm 1993
Đó là một hội nghị toán học quan trọng nhất thế kỷ. Có tới hai
trăm nhà toán học tham dự. Có lẽ chỉ một phần tư trong số họ hiểu
được một cách đầy đủ mấy chiếc bảng dày đặc những tính toán đại
số và các ký hiệu Hy Lạp. Số còn lại ngồi đó cốt được chứng kiến
điều mà họ hy vọng sẽ là một sự kiện lịch sử thực sự.
Những lời đồn đại đã được loan truyền từ hôm trước. Qua thư từ
điện tử trao đổi trên Internet, người ta phong thanh đoán được rằng
hội nghị này sẽ đạt tới điểm kết thúc trong việc chứng minh Định
lý cuối cùng của Fermat, một bài toán nổi tiếng nhất thế giới. Nhưng
những loại tin đồn kiểu như thế này không hiếm. Đề tài về định lý
Fermat vốn thường xuyên xuất hiện vào những giờ giải lao uống
trà và các nhà toán học say sưa đưa ra những phỏng đoán này nọ
về ai đó trong số họ đã làm được điều này điều kia. Đôi khi, ngay
17

có lẽ tôi xin phép được dừng ở đây

trong phòng họp cổ kính này, những cuộc trao đổi nghề nghiệp kín
đáo cũng lại biến thành những lời đồn đại về một đột phá nào đó,
nhưng rồi cuối cùng cũng chẳng đi đến đâu.
Nhưng lần này, tin đồn khác hẳn. Một nhà nghiên cứu trẻ ở
Cambridge đã tin chắc đến mức sẵn sàng đặt 10 bảng Anh cho
người ghi sổ đánh cược về lời giải bài toán đó sẽ được đưa ra trong
tuần này. Tuy nhiên, người ghi đánh cuộc đã đánh hơi thấy nguy
hiểm nên từ chối không nhận số tiền đặt cược đó. Đây là nghiên
cứu sinh thứ năm đặt cược cùng một số tiền như thế trong ngày.
Mặc dù thực tế là những bộ óc vĩ đại nhất của hành tinh đã phải
nhức đầu vì bài toán Fermat trong suốt ba thế kỷ nay, nhưng giờ
đây ngay cả người ghi đánh cuộc cũng bắt đầu ngờ rằng lần này
không phải như vậy nữa.
Ba chiếc bảng đen đã được viết kín đặc những tính toán và người
trình bày dừng lại để chiếc bảng thứ nhất được lau đi, rồi lại tiếp
tục. Mỗi một dòng tính toán dường như lại thêm một bước nhỏ
nữa tiến gần tới lời giải, nhưng sau ba mươi phút rồi mà diễn giả
vẫn chưa hề tuyên bố định lý đã được chứng minh. Các giáo sư
chen chúc ngồi ở hàng ghế đầu nôn nóng chờ lời kết luận. Số đông
nghiên cứu sinh và sinh viên đứng ở phía sau nhìn các bậc đàn anh
một cách dò xét với hy vọng từ nét mặt hoặc thái độ của họ có thể
đoán được ra điều mà diễn giả sẽ kết luận. Liệu phiên họp đang
diễn ra có đi tới một chứng minh hoàn chỉnh của Định lý cuối cùng
không hay là diễn giả mới chỉ phác ra một sơ đồ chứng minh còn
chưa hoàn chỉnh?
Diễn giả đây là Andrew Wiles, một người Anh kín đáo, đã định
cư ở Mỹ từ những năm 1980 và hiện là giáo sư toán ở đại học
18

định lý cuối cùng của fermat

Princeton. Tại đây ông đã nổi tiếng là một trong số những nhà toán
học xuất sắc nhất của thế hệ mình. Tuy nhiên, mấy năm trở lại đây
ông đã biến mất trong những hội nghị và các seminar thường niên,
khiến cho các đồng nghiệp đã bắt đầu nghĩ rằng sự nghiệp của
Wiles đã kết thúc. Việc tinh hoa của những bộ óc trẻ tuổi và xuất
sắc phát tiết hết quá sớm cũng là chuyện thường tình, như nhà toán
học Alfred Adler đã từng nói: “Cuộc đời toán học của một nhà toán
học rất ngắn ngủi. Sức làm việc khó mà tốt hơn được sau hai mươi
lăm hoặc ba mươi tuổi. Trước thời gian đó mà chưa làm được điều
gì thật đáng kể thì sau đó sẽ không thể có được nữa”.
“Những người trẻ tuổi phải chứng minh các định lý, còn những
ông già thì nên ngồi viết sách” - đó là lời nhận xét của nhà toán
học G. H. Hardy trong cuốn sách Lời xin lỗi của một nhà toán học.
“Đừng bao giờ có nhà toán học nào được quên rằng toán học hơn
bất cứ một bộ môn nghệ thuật hay khoa học nào khác là sân chơi
của những người trẻ tuổi. Một minh họa đơn giản là tuổi bình quân
của những người được bầu vào Hội Hoàng gia Luân Đôn thấp nhất
là trong lĩnh vực toán học”. Chính một học trò xuất sắc nhất của
Hardy là Srinivasa Ramanujan đã được bầu vào Hội Hoàng gia
chỉ mới ở tuổi 31, sau khi đã thực hiện được một loạt những đột
phá quan trọng ở tuổi thanh niên. Mặc dù thời niên thiếu ở làng
Kumbakonam quê hương ông (phía Nam Ấn Độ), Ramanujan
không được học tập đến nơi đến chốn, nhưng ông đã phát minh ra
những định lý và những lời giải mà các nhà toán học phương Tây
không biết. Trong toán học, kinh nghiệm có được cùng với tuổi
tác dường như không quan trọng bằng trực giác và sự táo bạo của
tuổi trẻ. Khi Ramanujan gửi những kết quả của mình cho Hardy,
19

có lẽ tôi xin phép được dừng ở đây

vị giáo sư đại học Cambridge này đã khâm phục tới mức mời anh
hãy bỏ ngay công việc của một viên chức hạng bét ở Nam Ấn Độ
để tới học ở trường Trinity College (một trường đại học nổi tiếng
của Anh quốc), nơi anh có điều kiện được tiếp xúc với những nhà
lý thuyết số hàng đầu thế giới. Thật đáng buồn thay, khí hậu mùa
đông ở miền Đông nước Anh quá khắc nghiệt đối với Ramanujan,
khiến anh mắc bệnh lao và mất ở tuổi 33.
Nhiều nhà toán học khác cũng xuất sắc không kém, nhưng sự
nghiệp cũng thật ngắn ngủi. Nhà toán học Na Uy thế kỷ XIX, Niels
Henrik Abel, cũng đã có những đóng góp vĩ đại nhất của ông cho
toán học ở tuổi 19 và chỉ tám năm sau đã qua đời trong nghèo khổ,
cũng do bệnh lao phổi. Một người cùng thời và cũng xuất sắc không
kém Abel là Evarist Galois, ông đã có những đột phá quan trọng
khi tuổi đời còn chưa tới 20 và cũng chết một cách bi thảm ở tuổi 21.
Nêu ra những ví dụ này không phải để chứng tỏ rằng các nhà
toán học đều chết sớm và chết một cách bi thảm, mà thực tế cốt là
để cho thấy những ý tưởng xuất sắc nhất của họ thường nảy sinh
khi họ còn trẻ và như Hardy có lần đã nói: “Tôi chưa hề biết một
tiến bộ toán học quan trọng nào lại được thực hiện bởi một người
đã ở tuổi ngoại ngũ tuần”. Các nhà toán học đã đứng tuổi thường
hòa lẫn nhạt nhòa vào cái nền chung, họ sống phần đời còn lại của
mình chủ yếu làm công tác giảng dạy hoặc quản lý hơn là nghiên
cứu, nhưng đó không phải là trường hợp của Wiles. Mặc dù đã ở
tuổi tứ tuần đáng kính, nhưng ông đã dành cả bảy năm trời làm việc
một cách hoàn toàn bí mật nhằm giải bài toán vĩ đại nhất của toán
học. Trong khi một số người ngờ rằng nguồn sáng tạo của ông đã
khô kiệt, Wiles đã đạt được những bước tiến thần kỳ, đã phát minh
ra nhiều kỹ thuật và công cụ mà giờ đây ông sắp sửa hé lộ. Quyết
20

định lý cuối cùng của fermat

định làm ...