hóa học

một vụ nổ ầm vang

Horrible Science - Chemical Chaos
Lời © Nick Arnold 1997
Minh họa © Tony de Saulles 1997
Bản tiếng Việt do Nhà xuất bản Trẻ xuất bản theo thỏa thuận
nhượng quyền với Scholastic UK Ltd., tháng 7-2005

NICK ARNOLD

Minh họa: Tony de Saulles

hóa học
MỘT VỤ NỔ ẦM VANG
DƯƠNG KIỀU HOA

dịch

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

4

Nick Arnold bắt đầu viết sách cho thiếu
nhi lúc còn rất bé. Nhưng chuyện một
ngày kia sẽ nổi danh qua một cuốn sách
về môn hóa thì đến nằm mơ anh cũng
không nghĩ tới. Trong quá trình nghiên
cứu để viết cuốn sách này, Nick đã phải
bay lên không trung, ngửi khí Heli của
khinh khí cầu, đun những hóa chất
rùng rợn,... và thấy tất cả những việc
đó thú vị đến bất ngờ. Những lúc không
đi nghiên cứu để viết cho tủ sách Horrible Science, anh Nick dạy cho người
lớn tại một trường đại học. Sở thích
của anh là ăn bánh Pizza, đi xe đạp và
bịa ra những chuyện tiếu tâm ngu ngốc
(nhưng tất nhiên là không đồng thời cả
ba thứ một lúc!).
Tony de Saulles đã cầm bút chì màu
lên tay và nguệch ngoạc khi vẫn còn
quấn tã. Công việc minh họa cho tủ
sách Horrible Science được anh coi
trọng hết mực. Thậm chí anh còn không
nề hà thực hiện cả một số thí nghiệm
đầy “chất nổ”. Cũng may mà những
vết thương chúng mang lại cho Tony
không mấy nặng. Lúc nào không cầm
bút cầm giấy để vẽ, anh Tony làm thơ
hoặc chơi bóng Squash, nhưng cho tới
nay anh vẫn chưa làm được bài thơ nào
về trò Squash.



5

Lời giới thiệu
Người ta có thể miêu tả toàn bộ môn hóa học bằng một từ duy nhất:
“Ai cha!”. Đây là môn khoa học tự nhiên có liên quan đến hóa chất và
các ống nghiệm, và chính là phần hấp dẫn nhất trong toàn bộ tủ sách
Horrible Science.
Tại sao nó lại kỳ quặc? Ừ thì, ví dụ bởi vì những người mới “vào nghề” đã
phải chạm trán ngay với những cái tên hóa học nghe cực kỳ hết biết, ví
dụ như Poly methy metha crylate. Đó là thứ sợi Polyester dệt nên chiếc
áo len bạn đang mặc đấy. Bạn có biết không?

Thật là một phần trang phục
tuyệt vời làm từ Polyacrylonitric
Phiên dịch: Áo len của em đẹp đấy!

Những từ dài ngoằng ngoẵng như thế đa phần xuất phát từ tiếng La tinh
và tiếng Hy Lạp. Thật là hay cho đám người dân thành Roma cổ đại –
nhưng mà thật rắc rối khủng khiếp cho toàn bộ phần còn lại trên thế
giới. Đối với họ thì môn hóa học thật sự là một môn học hỗn độn và rắc
rối, nhất là khi họ phải nghe các nhà hóa học nói chuyện với nhau bằng
thứ ngôn ngữ bí hiểm hỗn loạn.
H2O chưa đạt
đến 1000C.

Cho tôi xin chút
C12H22O11 chứ?

Chỗ sữa này có mùi khó
ngửi, mùi của axit Lactic !

6

Kết quả phiên dịch:
1. Nước chưa sôi.
2. Cho tôi xin chút đường được không?
3. Sữa bị chua rồi!
Kể cả những nếp nhăn trong não bộ của các nhà hóa học cũng khá là hỗn
độn, rắc rối. Nếu không thì làm sao họ lại nảy ra cái sáng kiến chuyên
đi phân tích các sản phẩm Cornflakes (bánh bột ngô) đã bị ngâm mềm?
(Mới đây họ vừa tuyên bố rằng, Cornflakes mà có trên 18% tỷ lệ sữa sẽ
trở thành quá trơn, quá nhẫy, không còn thích hợp cho việc phân tích
nghiên cứu nữa.)
Có tới 20% là sữa!!! Chả
lẽ quý bà chờ mong là
tôi sẽ phân tích cái thứ
Cornflakes này sao?

Co

rn

fla

ke

s

Nghe thật kỳ quặc – nhưng cuốn sách này lại xoay quanh đúng những
chuyện kỳ quặc như vậy đấy. Cuốn sách không nói đến những thứ mà
đằng nào bạn cũng đã được học ở trường, mà nói đến những việc hấp
dẫn kia, những việc thật sự khiến cho bạn quan tâm… Đó là những hỗn
hợp xanh lè, sôi lục bục, nhìn phát gớm lên. Hay là những thứ nước độc
địa tởm lợm. Hay là những hiệu ứng nổ ầm vang – hoặc kể cả những hạt
Cornflakes đã bị ngâm mềm!



7

Trời ơi! Mùi ghê quá!

Hay ra phết,
đúng không?

Nhưng cuốn sách sẽ giúp bạn hiểu ra vài chuyện lộn xộn này hay chuyện
hỗn mang khác. Khi đọc xong cuốn sách, rất có thể bạn thậm chí còn
đẩy được cả ông thầy giáo môn hóa vào trạng thái bối rối, nếu đột ngột
mọi thí nghiệm tại trường học của bạn thành công…

Điên thật! Em làm được rồi
đấy, Meier!

Có chuyện này là chắc chắn:
Bạn sẽ nhìn các môn khoa
học tự nhiên bằng một ánh
mắt hoàn toàn khác!

8

Những nhà hóa học kỳ quặc
Các nhà hóa học là những tay lập dị keo kiệt. Thuở ban đầu, những kiến
thức của họ còn khá là hỗn độn, và kể cả những thí nghiệm thất bại của
họ cũng thế. Những nhà hóa học đầu tiên được người ta gọi là những
tay giả kim – hội này còn hỗn độn hơn nữa kia, và keo kiệt hơn nữa kia.
Hãy thử tưởng tượng một giờ hóa học thật sự nhàm chán. Bạn mệt lắm,
mệt lắm lắm rồi, thế nhưng đột ngột bạn thấy mình đứng trong một căn
phòng bí hiểm. Bạn nhìn thấy một người đàn ông già nua đang đọc sách,
xung quanh ông ta không biết bao nhiêu là những cái lọ cổ quái, những
chân nến và bát đĩa bẩn. Mặt bàn đầy những lọ mực, những chiếc bút
lông sờn nát, những miếng giẻ lau dầu và những cuốn sách phủ đầy bụi
chứa vô vàn những công thức từ thuở xa xôi. Trong ánh sáng mờ mờ là
hàng dãy chai, mỗi cái chai lại đựng một thứ nước thần bí khác. Trên
nền phòng là những mẩu vụn thức ăn còn sót lại đã bị chuột gặm nham
nhở. Người đàn ông già nua kia đang cười khúc khích một mình. Thế rồi
ông ta khào khào cất lên cái giọng run run để đọc một câu thần chú…

Tay gấu,
tai bò, đuôi
mèo, giày
bóng đá!

Bạn bối rối ư? Đừng sợ, đây không phải là ông thầy giáo dạy hóa của
bạn đâu. Bạn vừa mới quay ngược trở lại 500 năm về trước và gặp một
ngôi sao giả kim cấp phường!



9

Những tay giả kim lập dị
Theo những gì người ta được biết thì thuật giả kim có xuất xứ từ Hy Lạp
và Trung Quốc thời cổ đại. Nó là một mớ hỗn độn bao gồm các kiến thức
về hóa học, pháp thuật và một chút triết học với các khái niệm khác nhau,
được diễn giải thành các chất căn bản. Một nhiệm vụ cụ thể của thuật
giả kim là tìm ra cách biến các loại thép rẻ tiền thành vàng. Sau đây là
một trong những công thức hơi có phần bất bình thường.

Công thức tối mật cho vàng nguyên chất
1. Hãy lấy một chút Alum (một hợp chất của nhôm, Kali, lưu huỳnh và
ôxi).
2. Thêm vào đó một chút bụi than, Pyrit (một loại khoáng chất, quặng
sun-pít sắt ) và vài giọt thủy ngân (đó là cái chất lỏng độc hại được
sử dụng trong những nhiệt kế kiểu cổ).
3. Khuấy lên cho thật kỹ.
4. Thêm vào đó 30g quế (đó là phần vỏ rất cay của cây quế)
và 6 lòng đỏ trứng gà. Tiếp tục khuấy cho tới khi hỗn hợp đặc lại và
bám vào thìa.
5. Thêm vào đó một lượng ra trò phân ngựa còn tươi. Tiếp tục khuấy đều.
6. Cuối cùng, trộn vào hỗn hợp một chút muối amoniac. (Đó là một hợp
chất độc của amoni và Clo, thứ xuất hiện trong các núi lửa.)
7. Đưa toàn bộ hỗn hợp đó vào lò, nướng 6 tiếng đồng hồ liền. Kết quả
sẽ là vàng nguyên chất. Nếu bạn gặp may.

Bạn đọc thân mến, bạn đừng phí công thử
nghiệm công thức này nghe. Không kết quả
gì đâu - nói thật đấy !

10

Mặc dù có một số người cười nhạo ngành giả kim, nhưng đã có thời nó
là mốt thượng hạng đấy. Người ta kể cho nhau nghe rằng, vị vua nước
Anh Charles II đã tự đầu độc mình bằng thứ thủy ngân mà ông dùng
trong các thí nghiệm. Bản thân Isaac Newton cũng đã thí nghiệm với
chất này và đã trở thành người có tính tình bất thường suốt 2 năm trời.

Có kết quả
trong các lần
thí nghiệm
với thủy
ngân chưa,
thưa ông?

Chắc không đâu!

Quạc! Quạc!
Hù! Hù!

Bạn đã biết chưa?
Một trong những nhà giả kim thuật nổi danh là nhà văn người Ả Rập
- Geber (thế kỷ thứ 8 sau công nguyên). Chà, ông già Geber mặc dù có một
loạt sáng kiến hay, nhưng ông ta quả là một nhà văn tồi tệ. Những cuốn
sách ghi chép về các thí nghiệm đọc phát buồn ngủ của ông chính là khuôn
mẫu cho dòng tài liệu khoa học tẻ ngắt, còn được lấy làm “khuôn vàng thước
ngọc” cho tới tận ngày hôm nay và chỉ khiến cho người đọc ngán đến chết.

Sau đây là một mánh khóe của thuật giả kim, thứ mà bạn không nên
thử đâu nghe.

Làm cách nào để giữ nóng một chất lỏng
Hãy ủ bình đựng chất lỏng của bạn vào trong một đống phân ngựa.
Một số loài vi khuẩn sống trong phân sẽ gây nên những phản ứng
hóa học, sản sinh nhiệt lượng. Chuyện này hoạt động thật sự đấy.
Nhưng nếu bạn muốn giữ món uống ca cao của bạn cho ấm, thì có lẽ



11

nên sử dụng một cái bình thủy thì hơn – bình thủy có mùi thanh nhã
hơn phương pháp kia một chút!

Một kiến thức vàng, thưa ông Rutherford!
Bất chấp không biết bao nhiêu lần thí nghiệm thất bại, những người
theo đuổi thuật giả kim không hề nghĩ đến chuyện đầu hàng. Họ tin
rằng “hòn đá thông thái” có thể giúp họ biến những thứ kim loại ít giá
trị thành vàng. Không một ai biết, hòn đá đó trông chính xác ra sao và
người ta có thể tìm thấy nó ở đâu. Thế nhưng những người theo đuổi
thuật giả kim tin chắc rằng, ai tìm được hòn đá đó sẽ là người sống lâu
mãi mãi. Dĩ nhiên là không một ai tìm ra nó. Cho tới một thời điểm cách
đây chẳng mấy xa…
Năm 1911, một người đàn ông xứ New Zealand là Ernest Rutherford
(1871-1937) đã tìm ra cách biến kim loại thành vàng. Các kiến thức của
ông liên quan đến nguyên tử của các loại kim loại, đó là những thành
phần nhỏ nhất làm nên mọi vật chất. Muốn tạo ra vàng, người ta phải
dùng tia bắn vào các nguyên tử đó và tách nguyên tử ra thành các thành
phần của nó. Qua sự thay đổi của các nguyên tử, cả kim loại cũng thay
đổi theo.
Thế nhưng đối với những thế hệ đời sau ưa thích thuật giả kim, Rutherford có soạn sẵn cho họ những thông điệp tồi tệ:
1. Nguyên tử nhỏ đến mức người ta rất dễ bắn chệch sang bên cạnh.
2. Dễ dàng nhất là việc biến Platinum thành vàng. Chỉ tiếc rằng thứ
này lại đắt hơn vàng!
3. Nếu bạn vẫn còn chưa bỏ được thói đam mê vàng, tốt nhất là hãy ra
cửa hiệu kim hoàn mà mua.

Liệu ta có thể
biến vàng
thành Platinum
không nhỉ?

12

Những nhà hóa học lập dị đầu tiên
Vào khoảng năm 1700, các nhà nghiên cứu bắt đầu quan tâm đến hóa
chất, nhưng vì những lý do khác hẳn so với đám thuật giả kim. Các nhà
nghiên cứu này tự xưng là “nhà hóa học”. Mặc dù vậy, vẫn có rất nhiều
người thời đó coi môn hóa học là một chuyện kỳ quặc. Hồi còn đi học,
Justus von Liebig (1803-1873) đã có lần được hỏi sau này ông muốn làm
nghề gì. Khi cậu học trò trả lời: “một nhà hóa học”, thì phản ứng là…

... Cả lớp tôi sa vào một cơn cười
sặc sụa. Không một ai tin rằng
trên đời này lại có kẻ muốn học
môn hóa.

Có một người đàn ông đã đóng góp những công sức đặc biệt, khiến đám
đông phải thay đổi quan niệm. Ông tên là Antoine Lavoisier (1743-1794).
Một số người gọi ông là “cha đẻ của ngành hóa hiện đại”. Thế nhưng vào
năm 1789, cách mạng tư sản dân quyền nổ ra ở nước Pháp và cả Lavoisier
cũng trở thành nạn nhân của một làn sóng bắt giam rộng khắp.

Kẻ thù của nhân dân!
Đó là một thời kỳ của khủng bố, nhưng không ai dám nói từ đó ra. Không
một ai chắc chắn là mình sẽ không bị bắt giam. Trên quảng trường thành
phố ngày nào cũng xảy ra những cuộc hành quyết. Thật là một món ăn
tinh thần ngon lành cho những người đàn bà thích ngồi sưởi ấm và đan
len dưới nắng xuân.

Xin rủ lòng
nhân từ !

Tại sao họ
lại nghĩ làm
như vậy là
nhân từ?



13

- Đưa cho tôi tập hồ sơ, - ủy viên công tố của tòa án cách mạng nói
với viên thư ký mới của mình. - Hồ sơ về công dân Lavoisier.
Vội vàng, người đàn ông trẻ tuổi lục tìm trong bàn viết của anh. Để cho
ông ủy viên công tố chờ là việc không thông minh chút nào. Ngài Antoine
Fouquier-Tinville bao giờ cũng vội vã.
- Cảm ơn, - công tố viên nói và xem liếc qua tập hồ sơ. - À ha, Antoine
Lavoisier, nhân viên thu thuế…
- Nhưng cũng là một nhà khoa học tài năng…, - viên thứ kí vội vã
chen ngang.
- Đứa nào dám nói như thế! - Công tố viên hét lớn.
Lavoisier là kẻ phản bội! Và người
nào nghĩ khác như thế còn là một
kẻ phản bội trầm trọng hơn!
Cái
đầu
tôi!

Viên thư ký buông rơi cả bút lông ngỗng lẫn giấy, bình mực đổ ngang.
- Ý tôi không nói thế ạ! - Anh lắp bắp. - Ý tôi muốn nói rằng, Lavoisier
là một kẻ phản bội!
- Được, - công tố viên nói. - Vậy thì ta thử xem trong này có ghi gì.
- Ông ta bắt đầu đọc lớn lên từng trang giấy bằng cái giọng sắc sói mà
ông ta thường dùng để lung lạc các bị cáo trước tòa.
“Antoine Lavoisier. Sinh năm 1743, lớn lên với một người cô, cha và bà…
Hừm – trong trường học là một tay mọt sách. Suốt một năm trời, anh
ta chỉ học có khoa học tự nhiên và toán. Hà! Hai năm trời chỉ học triết
học. Ha ha! Viết bản báo cáo khoa học đầu tiên năm 10 tuổi – đúng là
một con mọt sách nhãi ranh! Sau đó đã tìm ra rằng, trong thạch cao có
chứa nước và nước khoáng có chứa những hạt muối nhỏ. Rất là có ích
đấy – Ha ha ha!”

14

- Tôi… tôi biết ạ, - viên thư ký húng hắng ho, - tôi biết Lavoisier là
một kẻ phản bội… nhưng mà… ông ta cũng đã tìm ra rằng, nước có chứa
Hydrô và Oxy. Ông ta còn phát hiện ra là trong không khí có các loại
khí. Và ông ta cũng là người nghĩ ra rằng, người ta không thể hủy hoại
vật chất, mà chỉ có thể biến đổi và ngoài ra…
- Đủ rồi, đồ ngu! - Công tố viên gầm gào. - Thế mày tưởng, tao cần
học một bài hóa ở đây hả? Ra thế, bây giờ mới đến những chi tiết thú
vị đây. Trong năm 1768, công dân Lavoisier trở thành chuyên viên đòi
thuế. Một trong những người bạn của anh ta nói rằng: “Tới đây anh ấy
sẽ đủ tiền mời chúng ta đi ăn tối thường xuyên hơn!” Tất cả những tay
chuyên viên đòi thuế đều là kẻ thù của nhân dân. Nhờ ơn cách mạng,
bây giờ chúng đã ngồi tù.
Ngài công tố viên cười. - Thử xem, liệu chặt cụt đầu rồi chúng nó có ăn
tối được không! - Ông ta giơ ngón tay trỏ quệt ngang cần cổ đang phát
ra những âm thanh sặc sụa.
- Xin phép ông, tôi phải đi cất một số hồ sơ, - viên thư ký nói và chạy
trốn khỏi căn phòng. Anh ta quá vội vàng nên không gặp người đàn ông
mặc một chiếc áo bành tô màu xanh lục. Vị khách đó ăn mặc rất giản dị
và có một mái tóc phủ phấn trắng. Quả thật trông ông ta không có dáng
vẻ của người đàn ông quyền thế nhất nước Pháp, nhưng ông ta chính
là con người đó.
- Công dân Robespierre, - công tố viên nói bằng một nụ cười giả tạo. Thật là vui mừng và hãnh diện biết bao. Giấy tờ đang chờ chữ ký của anh.
- Có thêm kẻ thù của nhân dân nào không? - Robespierre hỏi.
Ông ta ngồi xuống và xem xét tập hồ sơ. - Lavoisier. Đúng, tôi nhớ ra
rồi. Đầu tiên gã ta ủng hộ cách mạng. Đã giúp đỡ chúng ta làm quen với
các trọng lượng của hệ metric mới. Trước thời kỳ cách mạng, gã ta đã
đóng góp tốt cho nước Pháp, trong vị trí chỉ huy các nhà máy sản xuất
thuốc súng. Sẽ là một mất mát lớn lao đây.
Công tố viên nhăn trán. Ông ta không rõ liệu Robespierre có muốn thử
thách lòng trung thành của ông ta, rồi ông ta bối rối trả lời: - Người anh



15

hùng cách mạng Marat của chúng ta gọi Lavoisier trong những bài báo
của anh ấy là một kẻ phản bội.
- Đúng, tôi biết, - Robespierre nói. - Nhưng Marat là một nhà khoa
học thất bại và Lavoisier thì đã mất lịch sự mà nói thẳng vào mặt ông ta
điều đó. Vì thế mà Marat rất căm thù ông ta.
- Ra thế. Ý ngài muốn nói, chúng ta cần phải tha mạng cho Lavoisier?
Robespierre cười lạnh và nhìn trân trân ra cửa sổ. Tay ông ta cầm bút
lông ngỗng trong tư thế cầm dao găm.
Vụ án xử Antoine Lavoisier bắt đầu vào ngày 8 tháng 5 năm 1794. Sau sáu
tháng ngồi tù, nhà khoa học trông thật nhợt nhạt và mệt mỏi. Ông xin
được phép hoàn thành nốt một thí nghiệm quan trọng, liệu Robespierre
có rủ lòng thương ông? Theo bạn thì bản án sẽ ra sao?

ánh

đ
Xin

dấu
ội

có t

g có

n
khô

tội

a) CÓ TỘI. Quan tòa nói rằng: “Nền cộng hòa không cần các nhà khoa
học!” - và Lavoisier bị chặt đầu ngay vào chiều ngày hôm đó.
b) VÔ TỘI. Quan tòa nói: “Nền cộng hòa cần phải tha mạng sống cho
một nhà khoa học tầm cỡ đến như thế”.
c) CÓ TỘI. Quan tòa bảo: “Nhưng chúng ta cho gã một tháng để hoàn
tất thí nghiệm kia.”
Trả lời: a) Một trong những người bạn của Lavoisier nói rằng:
“Việc cắt đầu anh ấy chỉ cần có một chút thời gian thôi – thế nhưng
trong một trăm năm tới có lẽ sẽ không thể có một cái đầu như thế
nữa.” Hai tháng sau, Robespierre bị lật đổ và bị hành quyết. FouquierTinville cũng bị chặt đầu vào năm sau đó. Còn các công trình của
Lavoisier thì sống mãi…

16

Các nhà hóa học lập dị của thời hiện đại
Ngày hôm nay có tới cả ngàn cả vạn nhà hóa học. Chỉ riêng tại nước Mỹ
đã có 140.000 nhà hóa học dồn sức làm một việc là phát hiện ra các chất
mới! Nhóm người này nghiên cứu các loại thép siêu nhẹ hoặc các loại nhựa
mới. Những người khác lại phát triển nên các loại thức ăn hoặc thuốc mới.
Và họ làm việc trong một nơi được miêu tả như sau:

Phòng thí nghiệm hóa học
Thoạt nhìn thì mọi thứ ở đây trông có vẻ kỳ cục, nhưng tất cả đều có
những chức năng riêng của chúng.

Nhiệt kế
Hóa chất
(kem)

Phản ứng thú vị

Co
Bàn tay của ông thầy
giáo môn hóa

rn

fla

ke

s

Ống nghiệm

Các ống nghiệm chứa những chất cần
hâm nóng. (Để nhân viên không bị bỏng
ngón tay.)

Dùng nhiệt kế, người ta đo nhiệt
độ của các chất.

Chất lỏng
dễ sợ

Chất lỏng
dễ sợ

Chất lỏng
dễ sợ

Chất lỏng dễ sợ (Món
trà của bà nội)

Các bình thủy tinh dùng để chứa các chất lỏng - chúng thích hợp
cho vụ này hơn là tách trà bằng sứ của bà nội thường được dùng
vào những ngày chủ nhật!



17

Bình thót cổ

Người ta dùng một cái BÌNH THÓT
CỔ để trộn các hóa chất với nhau.
Bình thót cổ đa phần có dạng hình
nón với một đáy bằng phẳng.

Tràn ra ngoài

Phễu

Với một cái PHỄU, người ta có thể
đổ chất lỏng vào một bình thót cổ
mà không khiến cho nó rơi ra mặt
bàn (xem hình bên).
Giấy lọc

Không tràn ra
ngoài

Gập
ở đây

GIẤY LỌC: Một dạng màng lọc làm bằng
giấy, nó tách những phần chất rắn ra khỏi
chất lỏng. Chất lỏng sẽ chảy qua, còn chất
rắn thì bị ngăn lại - y hệt như khi ta pha
cà phê vậy.

Đưa vào
trong phễu

Hóa chất (đậu)
Bếp đun nóng

BẾP ĐUN: Y hệt như bếp đun
trong nhà của bạn. Cũng là thứ
lý tưởng dùng để nấu ăn.

18

PIPET (ống hút) dùng để đo từng giọt riêng lẻ.

Giọt chất lỏng

Bóp ở đây

Và bây giờ đến một thứ phức tạp hơn.
GAS-CHROMATOGRAPH (máy phân
tích khí bằng sắc phổ) : Trong máy này
có những hóa chất hấp thụ từng thành
phần riêng lẻ của món khí khó ngửi mà
bạn yêu thích, và tách rời chúng với
nhau. Qua đó bạn biết được, cái món
thối đó bao gồm những thành phần nào.

Bộ máy SPECTROSCOPE (kính quang phổ): cho phép bạn xác định một chất
đang cháy qua màu sắc ngọn lửa
của nó. Chuyện này cũng
gần hấp dẫn như một trận
pháo hoa giao thừa đấy.

Bạn đã biết chưa?
Rất nhiều công việc nhàm chán trong phòng thí nghiệm ngày
nay được dành cho các loại Robot (người máy) – ví dụ như việc phân
tích các mẫu vật. Đáng tiếc là bọn người máy này chưa có khả năng
làm hộ bài tập hóa về nhà cho bạn!



19

Hãy phát minh ra... hợp chất bí mật của bạn
Nếu thấy hóa học là một nghề hay ho, thì giờ đây bạn có thể thực hiện
một vụ phát minh đơn giản đến nực cười rồi đấy.
Bạn cần:

•
•
•
•
•

2 thìa cà-phê kem sữa (có bán ở siêu thị)
1 tách muối
2 tách bột mì
2 tách nước
2 thìa cà-phê dầu ăn

Bây giờ bạn chỉ cần làm thế này thôi:
1. Đun nóng bột mì và muối trong một cái nồi lớn.
2. Đổ thêm nước vào và khuấy lên cho kỹ.
3. Thêm kem sữa vào và khuấy tiếp.
4. Hãy cùng với một người lớn để hỗn hợp đó lên một ngọn lửa liu riu
và cứ thế mà khuấy và khuấy, cho tới khi hỗn hợp đó đặc lại. Hãy để
cho nó nguội đi. Giống như tất cả các nhà phát minh khác, bây giờ
bạn phải nghĩ ra những khả năng áp dụng cho phát kiến mới của
bạn. Không có ai dám hạn chế trí tưởng tượng của bạn đâu! Sau đây
là vài sáng kiến “ngu ngốc”.

Nặn thành chuột và ốc
Con ngươi
nhân tạo
Làm giả trứng cá
và mụn bọc

Sản phẩm trứng
rán giỡn chơi

Hoa tai
thời trang

Và cuối cùng thì hãy nghĩ ra một cái tên cho chất liệu mới của bạn đi
chứ… Có ý tưởng nào chưa?

20

Ngôn ngữ rắc rối của các nhà hóa học
Phải chăng các nhà hóa học cho rằng việc nghĩ ra những cái tên dài
ngoằng như Polyvinylchloride là chuyện thông minh và hợp thời trang?
Bạn nghĩ sao? – Cái từ đó muốn nói lên điều gì vậy?
Trả lời: Đó là một thứ rất đơn giản: giấy bọc dùng để giữ cho tươi
đồ trong tủ lạnh.
Sao?

Ba chưa quấn nó vào
Polyvinylchloride !

Những cái tên cho ta biết gì
Các nhà hóa học làm cách nào để nghĩ ra tên cho sản phẩm mới của
họ? Chả lẽ lúc nào họ cũng dùng những thứ vừa dài vừa phức tạp đến
như thế ư?
1. Năm 1787, Lavoisier đề nghị rằng tất cả các nhà khoa học cần phải
thống nhất với nhau để chọn ra một cách gọi thống nhất. Trước đó,
mỗi nhà khoa học phải tự mình nghĩ ra những cái tên đầy bí hiểm.
Ngày hôm nay, tuy các danh từ của ngành hóa còn khá là khó hiểu,
nhưng bạn có thể tin rằng, đó không phải là do ông thầy dạy hóa
của bạn nghĩ ra đâu.
2. Nhà khoa học người Thụy Điển Jôns Jakob Berzelius (1779-1848) đã
nảy ra sáng kiến gán cho mỗi nguyên tử một chữ cái: N cho Natri
hoặc S cho Sulfur (lưu huỳnh) – thật là đơn giản, đúng không nào?
3. Tia chớp sáng tạo thứ hai của anh chàng người Thụy Điển đó là
đề nghị dùng chữ số để chỉ số lượng các nguyên tử trong một



21

chất. H2 có nghĩa là “hai nguyên tử Hydro”. Đúng là thiên tài, phải
không bạn?
4. Khi có nhiều hơn hai nguyên tử nối kết với nhau, người ta sẽ nói đến
khái niệm phân tử. H2O là một phân tử bao gồm hai nguyên tử Hydro
và một nguyên tử Oxy .
5. Nói rõ hơn: H2O chính là kí hiệu hóa học cho một thứ thật quen
thuộc, thật đơn giản, thật tốt đẹp của chúng ta: Nước.
Ai cũng có thể trở thành nhà hóa học. Rất có thể bạn cũng là một nhà
hóa học bẩm sinh mà không hề biết! Nếu bạn thấy chuyện này là khó
tin – thì thử ngẫm lại mà xem: Cứ mỗi khi bạn rửa ráy hay đun nấu một
cái gì đó là bạn đã sử dụng môn hóa đấy. Thừa nhận đi nào – cái này
khiến cho bạn ngỡ ngàng đến há mồm ra, đúng không?

trộn
ng cụ giúp tôi
Tôi cần một cô
nhau.
ác
kh
ất
ch
c
cá
phân tử của

Thìa gỗ

22

Môn hóa học kỳ cục trong căn bếp
Chuyện nấu nướng thì có liên quan gì đến hóa học? Liên quan nhiều
lắm đấy – nói cho đúng ra là không có môn hóa thì không một ai có thể
nấu nướng gì hết. Chuyện nấu nướng chỉ là các phản ứng hóa học mà
thôi – dù đó là những loại căn-tin nấu đại trà, hay những phản ứng rùng
rợn sẽ xảy ra một khi món pudding bột hòn do bà nội nấu bị đóng cứng
bên rìa đĩa.

Một bảng hướng dẫn du lịch ngắn gọn qua môn hóa trong
căn bếp

Tên: Thực phẩm
Điểm đặc biệt: Thực phẩm của bạn chủ yếu bao gồm các hợp chất của cacbon
kết hợp với nhau tạo thành những phân tử lớn. Những chất khác được thêm vào
sẽ thay đổi mùi vị hay trạng thái của thực phẩm.

Sự thật hỗn loạn: Trong thế kỷ thứ
19, lần đầu tiên thực phẩm bị trộn lẫn
với những chất phụ gia bí hiểm, nhằm
tăng khối lượng. Ví dụ, người ta trộn
bột xương lẫn vào bột mì. Còn những hạt
dâu tây làm bằng gỗ lại được sử dụng để
khiến cho món mứt nhừ dâu tây trông có
vẻ hiện thực hơn!

Hừ, chẳng ngon mấy !



23

Phòng thí nghiệm hóa học trong căn bếp
Nghe có lẽ nực cười, nhưng căn bếp của bạn có lẽ là một dạng phòng
thí nghiệm đấy.
Đối tượng vật chất vẫn chưa đạt được
nhiệt độ tối ưu!
Bát
Thanh quậy
bằng thép
(thìa)

Vật dẫn nhiệt lượng (mặt
bếp)
Máy phun
(bình gốm)
Kẹp chảo
(gắp mì Spagetti)

Có một số máy móc trong căn bếp của bạn giống các trang thiết bị được
các nhà hóa học sử dụng đến đáng ngạc nhiên.

Nồi áp suất
Trong một cái nồi như thế người ta có
thể đun nước nóng lên đến nhiệt độ
cao hơn so với những nồi bình thường.
Qua đó, thức ăn sẽ mau chín, mau nhừ
hơn. Nó giống hoàn toàn với bộ máy mà
người ta sử dụng để thực hiện việc tiệt
trùng (giết chết các vi khuẩn) cho các
máy móc khoa học.

Bình thủy
Đây là vật rất tiện dụng khi cần giữ cho
món súp của bạn nóng lâu, hay giữ cho
món đồ uống của bạn tiếp tục lạnh một
cách ngon lành. Năm 1892, James Dewar
đã phát minh ra một chiếc bình đựng
có hai lớp, để giữ lạnh cho các hóa chất
của ông.

Nút chân
không

Món
súp
hành

Hai lớp thủy
tinh có tráng
bạc

24

Bếp điện
Chúng ta đặt nồi niêu soong
chảo lên mặt bếp này để đun
nóng thức ăn, tạo nên các phản
ứng hóa học. Bình thường ta
gọi các phản ứng hóa học đó là
nấu nướng.

Cái mùi
gì thế hả
mẹ?

Sau đây là vài dữ liệu hấp dẫn
về đề tài thức ăn, bạn mà biết là
bạn có thể khoe khoang trước
mặt bạn bè đấy.

Sáu dữ liệu được pha trộn kỹ lưỡng trong thức ăn
1. Cảm giác cháy bỏng có trong miệng khi cắn ớt là do một chất có tên
là Capsaicin gây ra. Theo các chuyên gia thì món thuốc chống đỡ
hữu hiệu nhất lúc đó là một suất kem đúp. Kem lúc đó sẽ rít lên mê
li trong miệng bạn!

2. Mùi quả mâm xôi trong sữa chua đa phần được sản sinh bởi một
chất có tên là Ionone. Chất này được chiết xuất ra từ hoa violet –
Ai cha!
3. Tại sao món bột bánh của mẹ bạn lại nở phồng ra khi bạn nướng
nó trong lò? Nó phồng là do một chất khí! Chất khí này xuất phát
từ thuốc nở, có chứa một thứ axit và một chất có hàm lượng cacbon
lớn. Qua hiệu ứng hâm nóng của lò nướng, từ những chất đó sẽ xuất
hiện thứ khí Carbon dioxide (khí cacbonic).
4. Nước sốt để trộn món rau Salat là một dạng Emulsion (nhũ tương).



25

Đây là từ người ta dùng để chỉ những hỗn hợp từ hai chất không thể
kết hợp với nhau một cách tử tế. Bạn cứ thử để nước sốt trộn Salat
đứng im vài tiếng đồng hồ mà xem. Nó sẽ tạo thành hai lớp: phía
dưới là một lớp giấm và phía trên là một lớp dầu.
5. Giấm được làm từ rượu vang hay từ nước hoa quả ép để lâu và đổi
vị chua đến phát sợ. Phản ứng hóa học này có nguyên nhân nằm ở
những chất thải ra của một số loài vi khuẩn nhất định – ngon tuyệt!
6. Bánh mì nướng là bánh mì đã có một phần cacbon bị cháy. Lớp khói
bốc ra từ máy nướng bánh mì (toaster) có chứa những phần cacbon
nhỏ xíu.

Cacbon còn tươi
nguyên – ngon lắm!

BO

NG

BONG

Giờ uống cà phê
Nếu bạn đủ lòng dũng cảm (hay đủ lòng rồ dại), hãy gõ vào cửa phòng
giáo viên và đặt ra cho ông giáo hóa câu hỏi sau:

Thưa cô, có người đổ
sữa vào tách rồi mới
rót cà phê vào, một số
người khác làm ngược
lại. Hai thứ uống có
khác nhau không – nếu
khác thì tại sao vậy cô?

Phòng giáo viên

Trả lời: 1. Trong sữa có chứa những hạt mỡ nhỏ. Khi bị đun nóng,
những hạt mỡ này sẽ kết lại tạo thành một lớp thảm phủ lên phía trên
của sữa. Cho tới nhiệt độ khoảng chừng 1000C, lớp sữa bên dưới như
biến thành một núi lửa bao gồm rất nhiều những bong bóng sôi lục
bục. Đột ngột, màng phía trên bị rách ra, và sữa trào lên, thậm chí
trào ra cả ngoài nồi. 2. Trong thực phẩm có chứa nước, nước sẽ sôi
ở nhiệt độ sôi bình thường. Thức ăn chín là vì thứ nước này sôi – chứ
không phải vì dầu rán sôi.

2. Điểm sôi của dầu ăn còn cao hơn nhiệt độ cần thiết để nung chảy
một cái chảo rán. Vậy thì tại sao người ta vẫn có thể rán chín thực
phẩm?
1. Tại sao sữa khi được đun nóng lại đột ngột rít lên một tiếng rồi tràn
qua mép nồi?
Bạn hãy dùng những câu hỏi sau đây để đưa cô giáo dạy nấu ăn của bạn
vào cảnh bối rối.
Khi nấu nướng, suy cho cùng thì mọi kỹ thuật đều xoay quanh một mục
đích là đun nóng các chất sao cho chúng thay đổi. Ví dụ món khoai tây
chiên được chiên ở nhiệt độ 1900C. Một số loại bánh bích-quy mỏng được
nướng ở nhiệt độ 700C. Thế nhưng những sự thay đổi mạnh mẽ đến như
thế xảy ra là do nguyên nhân nào?

Những sự thay đổi đáng ngạc nhiên
Trả lời: Có một sự khác biệt. Sữa có chứa một chất tên là Casein.
Khi cà phê pha trộn với sữa, Casein sẽ bị chia ra thành các phân
tử. Nếu người ta đổ sữa vào cà phê, sẽ có nhiều Casein bị phân
chia hơn. Qua đó mùi vị cà phê ngả sang hướng sữa. Những nhà
hóa học hiểu biết và sành điệu vì vậy đổ cà phê vào sữa chứ không
làm ngược lại!

26



27

Những món phân tài giỏi
Cả rau quả mà bạn ăn cũng không né
tránh được ngành công nghiệp hóa học
đâu nghe. Cây trồng bị người ta xử lý
trong quá trình trồng trọt bằng một
danh sách dài dằng dặc các loại thuốc
diệt cỏ, thuốc diệt nấm và thuốc trừ sâu
để diệt trừ những con vật bò lổm ngổm
cũng như những loài cỏ dại lếu láo. Thế
rồi bên cạnh đó còn có những loại phân
hóa học thúc cho cây lớn nhanh hơn nữa.

Phân hóa học hả?
Vườn của tôi đâu
có dùng thứ đó !!

Photphoric (có trong phân lân) là chất
chẳng mấy tốt cho sức khỏe con người,
nhưng người ta cần chúng để sản xuất
ra một số phân bón xác định (Photphat – phân lân). Một loại phân tự
nhiên quen thuộc có chứa rất nhiều Photphat là Guano. Nó là phân chim,
với những cái xương cá đã được tiêu hóa hoàn toàn… Ai chà, ai cũng
biết xương chứa nhiều Photphat – và những khúc xương được xay ra là
những món ăn thích hợp xuất sắc cho việc trồng trọt!

Có con nữa kìa ! Giơ xô lên !

Ngày nay, người ta sử dụng cả các loại phân hóa học được làm từ
axit Sulfuric và các loại Photphat lấy từ đá. Thế nhưng các nhà
hóa học đâu chịu hài lòng với việc “chăm bón” cho cây cối. Một số
món ăn của con người chúng ta hôm nay xuất phát trực tiếp từ ống
nghiệm đấy.

28

Một câu chuyện dính nhớp: Margarine (bơ thực vật)
Nhà vua Napoleon III của nước Pháp khởi xướng một cuộc thi nhằm tìm
ra một loại thức ăn rẻ tiền thay thế cho bơ, dành cho những người nghèo.
Nhà khoa học Hippolyte Mége-Mouriez đã nghĩ: Những gì mà con bò
cái làm được, tôi còn làm được tốt hơn.

Liệu quý ngài có thể nghĩ ra
một thứ để quệt lên bánh mì
tốt hơn bơ, nếu có, quý ngài
hãy cho tôi biết.
Napoleon.
Vua Napoleon III
TB: giải thưởng rất hấp dẫn

Năm 1869, ông đã đưa ra một công thức Margarine, tạo nên một bước
ngoặt lịch sử:

Buồn
nôn quá

Thành phần:
- Mỡ bò
- Sữa gầy (lấy bớt chất
béo)
- Đá
- Dịch dạ dày lợn

Cách làm như sau:
1. Đun nóng mỡ bò cho tới khi nó đạt được nhiệt độ cơ thể bò.
2. Trộn dịch vị dạ dày lợn vào và khuấy đều.
3. Thêm vào nước và sữa.
4. Đổ toàn bộ hỗn hợp này vào một cái thùng
5. Bỏ đá vào cho hỗn hợp nguội xuống.
6. Nghiền cho kết quả nhuyễn ra.



29

Mouriez hy vọng trở thành người giàu có và mở một xí nghiệp sản xuất
Margarine. Không may làm sao, cuộc chiến Đức - Pháp xảy ra vào năm
1870, và nhà máy của ông phải đóng cửa.
Sau đó, sáng kiến này đã được các thương gia người Hà Lan mua về.
Chẳng bao lâu, họ sản xuất rất nhiều Margarine và thu không biết bao
nhiêu tiền lời.
Đang có chiến
tranh. Xin mời
quý vị trở lại sau
hai năm.

Năm 1910, mỡ động vật trở nên hiếm hoi, hiếm hoi đến mức người ta
phải dùng dầu cá cho việc sản xuất Margarine.
Họ làm sao thế,
mùi ngon lắm mà!

Những chất gia vị tuyệt vời
Trên đa phần những món thực phẩm mà bạn mua trong siêu thị đều có
những tờ giấy ghi rõ thành phần. Một số từ trong đó nghe khá kỳ quặc.
Ví dụ như Margarine có chứa…

•
•
•
•
•

Dầu đã được làm cứng
Công cụ giữ ở thể lỏng
Chất chống oxy hóa
Vitamin
Nước

Ghê quá ! Thế này thì làm sao
mà là bơ được !

30

• Dầu được làm cứng: lo lắng sao cho Margarine sẽ cứng hơn lên và
giống với bơ hơn.

• Công cụ giữ ở thể lỏng: là các chất có hai đuôi. Thứ này có thể là
dầu, thứ kia có thể là nước. Qua đó nó khiến cho các phân tử nước
và các phân tử dầu được nối với nhau.

• Chất chống oxy hóa: lo lắng sao cho Margarine không nhanh chóng
bị đổi mùi ôi. Cây đan sâm và cây mê điệt là những thứ có chứa chất
chống oxy hóa tự nhiên, được các nhà sản xuất tử tế sử dụng.

• Vitami...