https://thuviensach.vn

STALINGRAD - TRẬN CHIẾN ĐỊNH MỆNH
—★—
Tác giả: Antony Beevor
Người dịch:Trịnh Huy Ninh
Alphabooks phát hành
Nhà xuất bản Hồng Đức 5/2015
ebook©vctvegroup

16-10-2018

https://thuviensach.vn

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Trận chiến Stalingrad trong Thế chiến II xảy ra cách nay đã hơn 75 năm,
kết thúc là sự thất bại toàn diện của quân xâm lược Đức và sự chiến thắng
oanh liệt của quân và dân Liên Xô. Đã có rất nhiều cuốn sách viết về trận
chiến vĩ đại này. Mỗi cuốn khai thác một khía cạnh khác nhau của cuộc
chiến, có cuốn khai thác về mặt chiến thuật chiến lược, có cuốn khai thác về
các phương tiện, kỹ thuật và công nghệ dùng trong cuộc chiến, có cuốn đi
sâu vào tâm lý những người lính của cả hai phía, v.v..
Cuốn Stalingrad — Trận chiến định mệnh của Antony Beevor lại thiên về
khía cạnh con người trong cuộc chiến. Ông có lợi thế hơn nhiều tác giả khác
vì được tiếp cận kho tư liệu mật của Liên Xô cũ, sau khi Liên Xô tan rã đã
được Cục Lưu trữ nhà nước Nga mở cửa cho các nhà nghiên cứu nước ngoài
vào sưu tra tài liệu vào năm 1991, trước khi quyết định hạn chế được đưa ra
sau đó.
Tác giả đã hóa thân làm một phóng viên chiến trường, có mặt cùng lúc ở
cả hai phía, thuật lại những hành xử cụ thể của những con người (nói chung)
tham chiến ở cả hai phe, theo diễn tiến thời gian từ đầu đến cuối cuộc chiến.
Nhà xuất bản xin được lưu ý với bạn đọc rằng, tác giả là một sử gia
phương Tây và cuốn sách được viết ra dưới góc nhìn chủ quan của ông, chỉ
phản ánh những quan điểm cá nhân của tác giả, do đó sẽ có ít nhiều nhận
định chỉ mang tính tham khảo, cần cân nhắc chọn lọc ra những diễn biến
khách quan khi đọc cuốn sách này.
Đây cũng là lẽ đương nhiên bởi bất kể một cuốn sách nào được viết ra, dù
là của một tập thể hay một cá nhân, dù rằng cố gắng khách quan hết mức thì
cũng mang ít nhiều dấu ấn chủ quan của người viết, phản ánh tư duy của tác
giả. Do đó bất kỳ một cuốn sách nào cũng không thể hoàn toàn thỏa mãn
hoặc có được sự đồng thuận cao của người đọc, do tư duy và đòi hỏi của

https://thuviensach.vn

mỗi người đọc luôn là khác nhau. Điều đó thật dễ hiểu và cũng là nguyên
nhân các cuốn sách khác cùng đề tài sẽ được tiếp tục viết ra để phủ định, để
tranh biện, để bổ sung, v.v...
Dù sao chăng nữa, cuốn sách này đã khẳng định, phe phát xít Đức là kẻ
xâm lược và sự thất bại là tất yếu. Về phía Liên Xô là một cuộc chiến tranh
Vệ quốc Vĩ đại, là chính nghĩa, và chiến thắng là không thể đảo ngược được.
Bất kỳ một quốc gia, dân tộc nào, đứng trước nguy cơ mất nước thì dù xã
hội còn ngổn ngang, dân tộc còn chưa hẳn đồng thuận, thì cũng sẽ kết lại
thành một khối thống nhất, chiến đấu chống kẻ xâm lăng với tinh thần
“Quyết tử cho tổ quốc quyết sinh”. Và chiến tranh là tàn khốc, không một
quốc gia, dân tộc nào ưa thích chiến tranh cả, trừ những kẻ đẩy dã tâm với
âm mưu xâm lược và nô dịch các quốc gia dân tộc khác.
Lời giới thiệu của Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, nguyên Thứ trưởng
Bộ Quốc phòng Việt Nam, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Quân sự Liên
bang Nga nói rõ hơn về những điều trên.
Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
NHÀ XUẤT BẢN HỒNG ĐỨC

https://thuviensach.vn

LỜI GIỚI THIỆU
Khi tái hiện Thế chiến II, một trong những sự kiện lịch sử trọng yếu quyết
định nên diện mạo thế giới thế kỷ XX, sử gia người Anh Antony Beevor đã
có một cách tiếp cận thông minh và độc đáo: Ông đã chọn tái hiện trận
Stalingrad, trận chiến có vị trí chiến lược đặc biệt với ý nghĩa như một tấm
bản lề khép mở hai giai đoạn của cuộc Thế chiến, thậm chí còn được xem là
bước ngoặt của nền quân sự thế giới thế kỷ XX. Từ vị trí đó có thể giúp nhìn
được toàn cảnh cuộc Thế chiến, cũng như giúp luận giải được vì đâu từ sau
trận chiến này, đội quân của Đức Quốc xã bắt đầu tuột dốc không thể cứu
vãn, khiến thất bại trở nên tất yếu. Điểm độc đáo thứ hai làm nên giá trị đặc
sắc của tác phẩm sử học này giữa muôn vàn tác phẩm viết về Thế chiến II:
đó chính là góc nhìn. Việc đặt góc nhìn từ chính người trong cuộc, những
người lính từ hai chiến tuyến, và những người dân thành phố Stalingrad
trong thời khắc chiến đấu định mệnh, kết hợp với phong cách viết sử “phóng
to chi tiết hết mức”, đã mang đến cách quan sát đa chiều đầy tính nhân văn,
cảm động và vì thế hết sức sâu sắc về sự kiện lịch sử kinh điển của thế kỷ
này.
Hãy phân tích từng điểm một. Tại sao có thể xem trận Stalingrad là trận
quyết chiến chiến lược có tính chất quyết định cho sự thay đổi cục diện Thế
chiến II?
Trước khi trận Stalingrad diễn ra vào năm 1942, quyền lực và uy tín của
Hitler tại Đức đã lên đến tột đỉnh. Quân lực Đức Quốc xã đã thắng trên mọi
mặt trận kể từ năm 1939, năm bắt đầu Thế chiến II, đến trước khi trận
Stalingrad diễn ra. Đội quân của Hitler đã thực sự tạo ra huyền thoại đánh
đâu thắng đó.
Trong bối cảnh quyền lực và thanh thế đang ở đỉnh cao như thế, ngày 22
tháng 6 năm 1941, Hitler quyết định đánh chiếm Liên Xô bằng Chiến dịch

https://thuviensach.vn

Barbarossa với ý đồ đánh nhanh, thắng nhanh. Nhưng ý đồ này đã không
thực hiện được, vì vậy, Hitler cho rằng chỉ có thể thắng Liên Xô bằng cách
triệt nguồn cung dầu mỏ, than và lương thực nằm ở lãnh thổ phía nam của
Liên Xô. Và thành phố Stalingrad nằm chắn ngay trên con đường dẫn đến
phía nguồn cung đó. Chiếm được Stalingrad tức là Hitler sẽ không chế được
nguồn cung nhiên liệu và lương thực chiến lược này của Liên Xô, đồng thời
có thêm nhiên liệu và lương thực nuôi bộ máy chiến tranh của người Đức.
Tuy nhiên, khi quyết định dồn toàn lực, từ lục quân tới không quân, vào
trận chiến này, với tất cả sự tự mãn của mình, có một điều mà Hitler chưa
tính đến, hoặc chưa đánh giá đúng mức sức mạnh của nó: Đó chính là tinh
thần quật cường và ý chí sống mãnh liệt của người dân Stalingrad, và người
chỉ huy của họ - một vị tướng có thần kinh thép cùng óc chiến lược vô cùng
sắc sảo, đó là Stalin.
Sau 6 tháng, trận chiến được xem là một trong những trận đẫm máu nhất
lịch sử đã kết thúc với việc Hồng quân đã bao vây và tiêu diệt Tập đoàn
quân số 6 hùng mạnh của Đức.
Về mặt chiến lược, đây là trận có tính quyết định và sự thất bại đã giáng
một đòn tinh thần nặng nề cho Hitler cùng toàn bộ bộ máy chính quyền Đức
Quốc xã. Từ sau đó, thất vọng và hoài nghi đã phủ trùm lên bộ máy Đức
Quốc xã, góp phần dẫn đến kết cục sụp đổ tháng 5 năm 1945.
Phải nói rằng, mặc dù toàn bộ trận chiến Stalingrad được tái hiện một
cách đầy cuốn hút qua cách kể của sử gia Beevor, nhưng điều đặc sắc nhất,
ấn tượng nhất và cảm động nhất của cuốn sách lại không phải ở đó. Bức
tranh lịch sử về một trận đánh vĩ đại bậc nhất thế kỷ XX, nhưng âm hưởng
chủ đạo không phải là sự hùng tráng, mà là một nốt trầm đầy tính nhân văn
chạm đến góc sâu nhất của lòng người. Tác giả, với việc tiếp cận được kho
tư liệu mật khổng lồ của Liên Xô, đã để chính các tư liệu đó kể lại câu
chuyện của cuộc chiến bằng góc nhìn của người trong cuộc. Với nguồn sử
liệu đó, ông đã sử dụng kỹ thuật phóng to đến từng chi tiết trận chiến khốc
liệt này.

https://thuviensach.vn

Mỗi chương, mỗi phần là những cảnh quay chân thực đến rợn người.
Cảnh đổ nát hoang tàn sau một trận đánh. Những xác chết chất đầy thối rữa.
Những cái chết của những người lính trẻ măng ở cả hai chiến tuyến, những
cái chết dần trong đau đớn thể xác vì bệnh tật, vì chấy rận, vì đói rét, vì cả tê
liệt bởi bị đối phương tra tấn về mặt tinh thần; những người thương binh cả
Đức Quốc xã, cả Hồng quân, bị buộc bỏ lại trong băng tuyết để chờ đợi cái
chết thảm khốc; những bệnh viện bốc mùi hôi thối cùng những tiếng gào
thét đau đớn như thể trong “Địa ngục” của Dante. Như hình ảnh một người
lính đã nghĩ đến khi quan sát đống đổ nát quanh anh: “Tại nơi này, một lời
Phúc âm thường chạy qua đầu tôi: Không một hòn đá nào còn tồn tại sau tất
cả. Ở đây, đó là sự thật.” Còn đây là cảnh cuối của trận đánh: “Giờ đây
Stalingrad trông chẳng khác gì một nắm xương đen bị cháy trụi. Thứ duy
nhất còn tồn tại là chiếc đài phun nước có tượng các em bé nhảy múa xung
quanh. Có vẻ như đây là một kỳ tích sau khi hàng nghìn trẻ em đã bỏ mạng
trong các đống đổ nát quanh thành phố này.”
Nhưng đâu đây giữa cảnh tàn nhẫn của chiến tranh, vẫn le lói những câu
chuyện cảm động. Nỗi nhớ nhà da diết của những người lính ở cả hai chiến
tuyến, trong thời khắc đối diện với cái chết. Những bức thư, dẫu bị các cơ
quan kiểm duyệt cắt xén, vẫn không che giấu được nỗi tuyệt vọng cay đắng.
“Anh thường tự hỏi mình,” một trung úy Đức viết cho vợ, “tất cả việc này là
vì cái gì. Loài người điên dại cả rồi sao?”. Và đây là lá thư người lính Đức
gửi cho gia đình khi nằm trong boong ke chờ thời khắc của cái chết: “Điều
duy nhất còn lại với anh là nghĩ về em và hai con”. Đó là điếu thuốc lá chia
nhau ngày Giáng sinh đen tối trên chiến trường, tiếng đàn piano của Bác sĩ
Kurt Reuber, bức tranh người mẹ đang âu yếm hôn con trên chiến trường đổ
nát khiến những người lính phải bật khóc...
Giữa hàng ngàn cuốn sách viết về Thế chiến II, có lẽ, sức hút đặc biệt của
Stalingrad— Trận chiến định mệnh là ở những nốt trầm đặc biệt đó. Không
mô tả trận chiến như một bản anh hùng ca, không ngợi ca, không tô vẽ,
không tập trung quá nhiều vào những khía cạnh bề nổi; ở đây, mỗi con số, tư
liệu, bức hình, lá thư... chứa sức nặng hơn tất cả những lời bình luận. Và
nhân vật chính không phải là phe Đức Quốc xã, cũng không phải là phe

https://thuviensach.vn

Hồng quân Liên Xô, mà là con người. Hàng vạn phụ nữ, trẻ em, hàng vạn
người lính trẻ vô danh đã ngã xuống trên cả hai chiến tuyến. Những thanh
niên đẹp đẽ, măng tơ, non nớt, những con người vô tình vướng vào giấc vĩ
cuồng của những kẻ độc tài, để rồi bị đẩy vào cảnh địa ngục giết chóc lẫn
nhau mà ở đó cái chết thậm chí là cả một sự giải thoát. Chiến tranh, mãi mãi
là hoàn cảnh phi nhân tính khủng khiếp mà con người một khi bị đẩy vào
không thể tránh được sự phân rã về đạo đức.
Một cuốn sách chân thực và thảm khốc về chiến tranh như thế đồng thời
cũng là một cách đặt vấn đề nghiêm túc về hòa bình cho nhân loại.
Trân trọng giới thiệu cuốn sách này đến bạn đọc Việt Nam!
Thượng tướng NGUYỄN HUY HIỆU
Nguyên Thứ trường Bộ Quốc phòng
Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Qụân sự Liên bang Nga

https://thuviensach.vn

LỜI TỰA CHO ẤN BẢN MỚI
“Chúng tôi có một nguyên tắc đơn giản về việc lưu trữ”, một đại tá cho tôi
hay tại Bộ Quốc phòng Nga, khi tôi tới đó tìm kiếm cuốn sách này vào năm
1994. “Anh cứ nói chủ đề, chúng tôi sẽ tìm hồ sơ.” Tôi biết ngay dẫu có
phản đối cũng chẳng ích gì. Dù Cục Lưu trữ nhà nước Nga mở cửa cho các
nhà nghiên cứu nước ngoài từ năm 1991, song quân đội thì phản đối việc
này. Cuối cùng, sau áp lực từ chính quyền Yeltsin, TsAMO, Cục Lưu trữ Bộ
Quốc phòng tại Podolsk, phải tuân chỉ. Tôi thấy khá may mắn khi là một
trong những người ngoại quốc đầu tiên được tiếp cận hệ thống lưu trữ này
theo các quy định mới. “Vâng, các anh ạ, tôi đang viết về Trận Stalingrad”,
tôi trả lời. “Để cho anh hình dung được loại tài liệu mà tôi quan tâm, tôi thấy
là những báo cáo thú vị nhất trong các hồ sơ lưu trữ quân sự của Đức tại
Freiburg là được viết bởi người ngoài cuộc, các bác sĩ, cha tuyên úy.”
“Không có mục sư nào trong Hồng quân cả”, vị đại tá cười sảng khoái,
huơ huơ ngón tay trước mặt tôi.
“Vâng dĩ nhiên, nhưng còn các sĩ quan chính trị thì sao? Tôi đang tìm
kiếm những tư liệu kiểu như lột tả hiện thực đời lính trong chiến trận.”
“Vậy thì các báo cáo của Cục Chính trị”, ông nói, và ngẫm nghĩ. “Chúng
ta phải thử xem.”
Năm tháng sau, khi người phiên dịch cho tôi, tiến sĩ Lyuba Vinogradova,
và tôi rốt cuộc cũng được cho tiếp cận kho lưu trữ trung tâm cùa Bộ Quốc
phòng Nga tại Podolsk, những báo cáo đồ sộ này vượt xa mọi kỳ vọng của
tôi. Gần như mỗi đêm trên chiến trường từ cuối tháng 8 năm 1942 đến cuối
năm 1942, đều đặn, Cục Chính trị của Phương diện quân Stalingrad gửi
đường không về Moskva một câu chuyện chi tiết đến khó tưởng tượng mà
chưa được tìm thấy trong bất kỳ nhật ký chiến tranh thường thấy nào. Địa
chỉ được gửi tới là Aleksandr Shcherbakov, Chính ủy của Hồng quân. Báo

https://thuviensach.vn

cáo hằng ngày có độ dày từ hơn một chục cho đến hơn hai chục trang. Trong
đó không có một chút tuyên truyền đánh bóng dưới bất kỳ hình thức nào,
một điều hiếm có khó tìm trong biển lưu trữ Soviet. Đó là vì Stalin do quá lo
lắng về kết quả trận chiến cho nên muốn một sự thật tròn trịa. Những hồ sơ
này đúng là những gì tôi hằng tìm kiếm.
Tôi vô cùng may mắn với việc tính toán thời gian của mình. Thật buồn, ô
cửa sổ vẫn mở hé lúc này đã gần như đóng lại. Năm 2001, không bao lâu sau
khi tôi hoàn thành việc nghiên cứu cho cuốn tiếp theo, Berlin: The Downfall
(Berlin: Sự sụp đổ), nhà sử học Lennart Samuelson gọi cho tôi nói rằng
Tổng cục An ninh Liên bang của Liên bang Nga FSB (tên mới thay cho
KGB) đã bắt đầu kiểm tra danh sách khách truy cập hồ sơ lưu trữ để xem hồ
sơ nào đã được các sử gia phương Tây dò tìm. Mấy tháng sau, Catherine
Merridale, một chuyên gia khác về lịch sử cận đại Nga, khi ấy đang ở
Moskva để làm cuốn sách tiếp theo của cô, bảo với tôi, thậm chí người ta
còn không cho cô vào Podolsk, và thông tin về các nhà nghiên cứu nước
ngoài nhất định là tập trung trong tay nhà cầm quyền. Thực tế bây giờ có
máy tính để sao lưu thông tin về các nhà nghiên cứu nước ngoài, song không
có nguồn tài chính để số hóa được chúng thành một kho catalog lưu trữ duy
nhất, và sự thể này nói lên nhiều điều về tình thế này.
Stalingrad như một tấm gương về chủ nghĩa anh hùng ca Soviet là một
chủ đề hết sức nhạy cảm. Điều này càng đúng ngày nay khi Kremli và thực
tế là hầu như mọi phe chính trị đều muốn lấy Zhukov và Hồng quân làm
biểu tượng cho tinh thần đoàn kết và sự vĩ đại của nước Nga. Tôi nhanh
chóng học được khi nào thì phỏng vấn cựu binh để tránh được việc sa đà vào
những tranh luận chính trị với họ. Chỉ cần bóng gió chỉ trích Stalin, thì thậm
chí một người kỳ thị chủ nghĩa Stalin gay gắt nhất trong số họ sẽ ra sức bảo
vệ chủ nghĩa này. Việc chỉ trích Stalin, vị lãnh tụ chiến tranh vĩ đại, dường
như chỉ trích chính vào lòng tự hào của họ.
Việc nghiên cứu tại Đức thì dễ dàng minh bạch hơn, nhưng mang đến
những bất ngờ đến không ngờ. Đến Bundesarchiv-Militararchiv tại Freiburgim-Breisgau, tôi những chỉ hy vọng lấy được vài số liệu thống kê hay hồ sơ

https://thuviensach.vn

khô khan về những sự kiện từ nhật ký chiến tranh và hồ sơ chiến tranh còn
được lưu lại. Những tài liệu này đã được thả xuống trước khi các sân bay
của Tập đoàn quân số 6 của Paulus bị người Nga chiếm lĩnh. Nhưng ngay cả
những thống kê của cục quân nhu - danh sách nhận suất ăn - cung cấp một
khía cạnh ít người biết đến hơn về trận chiến: một số lượng đông đảo công
dân Soviet phục vụ trong Wehrmacht.
Cũng trong kho lưu trữ Freiburg, tôi bất ngờ thấy một kho báu tài liệu về
nhuệ khí chiến đấu và điều kiện chiến đấu, có thể là báo cáo từ bác sĩ,
thường là những người quan sát sắc sảo về nỗi thống khổ cùa con người,
hoặc từ các cha tuyên úy quân đội Đức. Còn có một hồ sơ dày đặc các bản
chép lại cùa hơn một trăm lá thư của các anh lính gửi cho vợ, cha mẹ vào
trung tuần tháng 1 năm 1943 khi họ biết đó sẽ là những dòng cuối cùng gửi
về cho gia đình khi Hồng quân bao vây sân bay Pitomnik. Những cánh thư
này bị chặn lại và tịch thu theo lệnh của Goebbels vì ông muốn sau này
chúng được dùng làm tư liệu để kể thiên anh hùng ca về sự hy sinh của Đức
— một dự án sau nhanh chóng bị vứt bỏ. Tài liệu này, như một sự phản
chiếu thú vị những dòng cảm xúc khác nhau — sự đối chọi nổi bật giữa cái
khiêm nhường và cái khoe mẽ — vẫn được sử gia Đức sử dụng ít ỏi tới mức
đáng ngạc nhiên, trừ phi có khi chỉ để thể hiện một điều, những lá thư được
trích đưa vào cuốn bestseller của thập niên 1950 Last Letters from
Stalingrad (Những lá thư cuối từ Stalingrad) gần như chắc chắn là giả mạo.
Trong một khu khác của trung tâm lưu trữ, tôi tìm thấy những báo cáo mà
sĩ quan và lính được giải phóng ra khỏi Kessel (cái vạc hay cuộc bao vây)
bằng máy bay đã được yêu cầu viết ra. Những người này, thường mỗi sư
đoàn hai người, chủ yếu được lựa chọn cho con thuyền Noah của Hitler. Ý
tưởng của ông là ông có thể xóa đi thảm họa Stalingrad với việc tạo ra một
Tập đoàn quân số 6 mới với những hạt giống tượng trưng từ Tập đoàn quân
số 6 cũ. Câu chuyện cá nhân, viết ngay sau khi họ đặt chân đến nơi, khiến
tôi thấy đặc biệt có giá trị xét trong bối cảnh chúng được viết ra. Họ không
có cấp trên ở trên đầu để phải sợ sệt gì. Họ biết rằng các bậc sĩ quan yêu cầu
họ viết báo cáo đang khao khát những thông tin đáng tin cậy về những gì đã

https://thuviensach.vn

diễn ra, và ngay bản thân họ cũng cảm thấy rõ rệt nhu cầu phải tuyên ra sự
thật vì họ nợ điều đó với tất cả những đồng đội đã bị bỏ lại.
Đặc biệt ấn tượng là cảm xúc lẫn lộn đan xen giữa nhẹ nhõm và tội lỗi của
người sống sót trong số những người được cho bay thoát thân. Đúng ra, tôi
thấy thú vị khi thấy các sĩ quan được cho bay thoát thân khỏi cái vòng vây
địa ngục đó để về với tự do không lên án các tướng lĩnh bị bắt như von
Scydlitz- Kurzbach chẳng hạn khi họ về phe người Nga trong một nỗ lực vô
vọng để phát động một cuộc cách mạng chống lại Hitler. Họ có thể đọc được
sự phẫn nộ của những sĩ quan cấp cao bị bắt với cảm giác bị Hitler phản bội
và mặc cảm tội lỗi khi chính họ lại thuyết phục cấp dưới của mình tiếp tục
chiến đấu một cách vô vọng. Nhưng khi phỏng vấn những sĩ quan cấp thấp
hơn, bị bắt làm tù binh sau khi hàng, mà bằng cách nào đó đã sống sót qua
những năm trong trại cải tạo Soviet, tôi thấy họ vẫn không thể dung thứ cho
những vị tướng bắt tay với những kẻ bắt giam họ.
Những cuộc phỏng vấn với cựu binh và nhân chứng, nhất là các cuộc diễn
ra tận hơn 50 năm sau cuộc chiến, vẫn có tiếng là không đáng tin cậy, nhưng
khi tư liệu ấy được sử dụng phối hợp với những nguồn tin xác thực, chúng
có thể vô cùng sáng tỏ. Tôi nằm trong số hiếm hoi người may mắn được tiếp
cận với một vài sĩ quan Tập đoàn quân số 6 đã được cho bay thoát theo
mệnh lệnh của Paulus trước khi trận chiến kết thúc. Tướng Freytag von
Loringhoven, người tôi phỏng vấn tại Munich, cũng là một chỉ huy xe tăng,
đặt chân đến Volga ở bờ bắc Stalingrad lần đầu tiên hồi tháng 8 năm 1942.
Thậm chí quan trọng hơn là Winrich Behr, muốn đính chính mọi thứ. Ông
thuật tôi nghe sứ mạng của ông vào tháng 1 năm 1943, khi được Paulus và
Thống chế von Manstein cử tới gặp Hitler với sứ mạng thuyết phục vị trùm
phát xít cho phép Tập đoàn quân số 6 đầu hàng. Câu chuyện của Behr về
cuộc gặp với Hitler, ngồi xung quanh là nhóm sĩ quan trong boong ke sở chỉ
huy tại Rastenburg, mang đến một buổi sáng thú vị nhất trong cuộc đời tôi.
Thách thức lớn nhất không hồ nghi trong việc viết về Stalingrad là cung
cấp câu trả lời nào đó cho câu hỏi cơ bản là khó ấy: Có phải Hồng quân
gắng gượng được so với những gì người ta kỳ vọng nhờ sự quả cảm và hy

https://thuviensach.vn

sinh thực sự hay bởi vì NKVD và các nhóm ngăn chặn Komsomol đang
đuổi phía sau, và mối đe dọa chình ình của việc bị các phân đội đặc biệt
hành hình?
Chúng tôi không thể nói chắc là một thiểu hay một đa số binh sĩ đã bị
hoang mang trong thời kỳ đầu của cuộc chiến vì thành phố hồi cuối tháng 8
và tháng 9. Trong thời kỳ sơ khởi này, trước khi Tổng Cục Chính trị Phương
diện quân Stalingrad cảm thấy đã đủ chín muồi vào ngày 8 tháng 10 để đưa
ra tuyên bố: “tâm trạng bại trận gần như đã tiêu tan và số các mưu phản
đang giảm dần”, thì con số này có thể là nhiều hơn một thiểu số. Nhưng
tương tự, không phải hồ nghi về sự kiên gan của rất nhiều người, nếu không
nói là cả đám đông. Lính Hồng quân bám trụ với bàn đạp đang thu hẹp dần
trên bờ tây sông Volga. Chưa một quân đội phương Tây nào thực hiện một
chiến công tương tự trong thời kỳ đầu của Thế chiến II; thực tế chỉ tổn thất
về người là có thể sánh với tổn thất kinh khiếp của Pháp tại Verdun.
Bất luận thế nào, tranh luận này càng có ý nghĩa quan trọng hơn so với bề
ngoài. Thanh niên Nga ngày nay không thể hiểu được những tổn thất của
Thế chiến II, như ông đại tá trên chuyến tàu đi Volgograd đã hùng hồn nhận
định. Nhưng nếu đến cả bọn họ còn không hiểu điều đó, thì lớp sử gia Âu Mỹ trẻ sau này làm sao có thể hiểu được những điều như vậy? Có phải họ sẽ
phân tích số lượng đảng viên hay số lượng đoàn viên Komsomol, tỷ lệ cán
bộ, trí thức, công nhân nhà máy hay nông dân, chia họ theo nhóm tuổi, tình
trạng hôn nhân, rồi đưa ra những kết luận hầu như chỉ dựa vào các số liệu
lưu trữ? Không, không trả lời là họ sẽ không thể làm được điều đó. Hệ thống
Soviet, không như hệ thống Wehrmacht quan liêu, đơn giản là không quan
tâm đến những chi tiết cá nhân của binh sĩ. Chỉ khi NKVD bắt đầu nghi ngờ
một cá nhân “phản quốc” thì thông tin kiểu đó mới bắt đầu được lưu lại.
Ngay sau khi cuốn sách này được xuất bản lần đầu năm 1998, một tranh
luận lớn nảy ra xoay quanh cuốn ZJiukov's Greatest Defeat (Thất bại lớn
nhất của ZJiukov) của David Glantz. Glantz tiết lộ thực tế là Hồng quân
tung Chiến dịch Sao Hỏa, một cuộc tấn công khổng lổ nhưng thất bại chống
lại khu địa bàn trọng yếu của Đức quanh vùng lồi Rzhev hồi tháng 11 năm

https://thuviensach.vn

1942 xảy ra đồng thời với đợt phản công lớn, Chiến dịch Sao Thiên Vương,
vây hãm Tập đoàn quân số 6 của Đức tại Stalingrad. Glantz rõ ràng đã có
đóng góp lớn lao cho công trình chép sử về chiến tranh trên Mặt trận phía
Đông với việc tập trung vào cuộc chiến khốc liệt này vốn vẫn được chính
quyền Hồng quân ghi chép qua loa làm người đọc càng thêm tò mò. Luận
điểm của ông dấy lên những vấn đề mấu chốt xoay quanh trận Stalingrad.
Chiến dịch Sao Hỏa tại miền bắc có phải chỉ là một chiến thuật nghi binh
cho cuộc tổng tấn công Stalingrad? Hay mục tiêu của nó là một chiến dịch
thay thế có tầm vóc tương tự chiến dịch Sao Thiên Vương vây Stalingrad ở
miền nam? Nếu vậy, việc này đòi hỏi phải có sự đánh giá toàn diện lại toàn
bộ chiến dịch Stalingrad.
Glantz, có lẽ bị cuốn theo tính chất quan trọng của phát hiện này, trở nên
tin rằng Tướng Zhukov đứng ra gánh vác toàn bộ trách nhiệm cho Chiến
dịch Sao Hỏa, còn thì để cho Tướng Vasilevsky lên kế hoạch cho cuộc vây
hãm lớn đối với Stalingrad. Tôi bắt đầu có những nghi ngờ nghiêm túc về
luận điểm của Glantz sau khi tham khảo hai nhà chức trách cao nhất về chủ
đề này, cố giáo sư John Erickson và giáo sư Oleg Rzheshevsky của Viện
Hàn lâm Khoa học (là người mà, trước khi giận sôi với cuốn của tôi về
Berlin, khi ấy cực kỳ ủng hộ tác phẩm viết về Stalingrad của tôi).
Rzheshevsky dường như không đồng tình ngay cả với đánh giá cơ bản của
Glantz khi nhận định Chiến dịch Sao Hỏa là một thảm họa hoàn toàn. Trong
phát biểu tại hội thảo Stalingrad tại London vào 9 tháng 5 năm 2000, ông
tuyên bố: “Nhiệm vụ chính của chiến dịch [Sao Hỏa] đã hoàn tất là vì không
có sư đoàn [Đức] nào được điều động từ trung tâm mặt trận lên phía bắc mặt
trận.”
Trong các cuộc đàm đạo sau này, Giáo sư Rzheshevsky nhấn mạnh hùng
hồn rằng Vasilevsky không bao giờ có thể được xem là chỉ huy chiến dịch
Sao Thiên Vương vì mỗi quyết định đều phải được trình Bộ Tổng tham mưu
Soviet, Stavka, nghĩa là về cơ bản chính là Stalin. John Erickson cũng đồng
quan điểm; ông nói “Cả Vasilevsky lẫn Zhukov đều không có thẩm quyền
chỉ huy”, và với vai trò đại diện Stavka, họ chỉ là “những đặc vụ chuyên báo

https://thuviensach.vn

cáo cho Stalin”. Việc Vasilevsky không có ban bệ và tổng hành dinh dường
như càng khẳng định vai trò phụ tá của ông.
Tôi cũng xác minh lại bài viết ban đầu nêu chi tiết về những động thái của
Zhukov trong thời kỳ trước khi diễn ra hai chiến dịch. Nhật ký của Zhukov
cho thấy một cách thuyết phục, ông đã dành quá nhiều thời gian tính kế cho
Chiến dịch Sao Thiên Vương xung quanh Stalingrad hơn là cho Chiến dịch
Sao Hỏa ở mặt trận Kalinin. Chỉ riêng từ 1 tháng 9 đến 19 tháng 11 năm
1942, Zhukov đã ở Moskva 19 ngày, trong đó chỉ tám ngày rưỡi ở mặt trận
Kalinin và không dưới 52 ngày rưỡi ở trục Stalingrad[1]. Sự chênh lệch khá
lớn này chắc chắn chứng minh cho luận điểm rằng Zhukov “ám ảnh” với
Chiến dịch Sao Hỏa còn Vasilevsky thì như kiểu dạng một viên chỉ huy tối
cao độc lập của Chiến dịch Sao Thiên Vương ở miền nam. Nó cũng nói rất
nhiều về việc kế hoạch chiến lược ưu tiên Sao Thiên Vương hơn là Sao Hỏa.
Giáo sư Rzheshevsky sau đó có gửi tôi một bản sao những tính toán của
Hiệp hội các Nhà Sử học Nga về Thế chiến II về toàn bộ vấn đề. Trong khi
ca ngợi Glantz vì toàn bộ những nỗ lực của ông trong việc vén lên quá nhiều
chi tiết về Chiến dịch Sao Hỏa, kết luận chung của họ vẫn là Sao Thiên
Vương vẫn luôn được nhắm đến như là chiến dịch chủ đạo còn Sao Hỏa chỉ
là một đòn nghi binh. Theo quan điểm của họ, dấu hiệu chủ đạo là cách bố
trí đạn dược bộ binh tương ứng cho từng nơi: lượng đạn phân phối cho từng
khẩu pháo ở chiến dịch vây hãm Stalingrad cao hơn tới 80% so với mỗi
khẩu ở Chiến dịch Sao Hỏa. Họ cảm thấy chỉ nguyên dữ liệu này đã có thể
đi đến kết luận. Rõ ràng còn phải xác minh lại nhiều thứ trong đề tài này,
nhưng tôi sợ rằng việc không được tiếp cận với những hồ sơ có liên quan tại
Podolsk rồi đây sẽ càng làm cho nhiệm vụ trở nên vô cùng khó khăn.
Stalingrad không chỉ quan trọng bởi nó là biểu tượng vĩ đại của chủ nghĩa
anh hùng Soviet trong Thế chiến II. Đó cũng là bước ngoặt tâm lý của cuộc
chiến. (Bước ngoặt địa chính trị đến sớm hơn, vào tháng 12 năm 1941, với
việc lực lượng của Hitler bị đẩy lùi khỏi Moskva và việc Mỹ nhảy vào cuộc
chiến). Cho nên tin tức về việc Paulus đầu hàng được phát đi trên khắp thế
giới, cuối cùng đã thuyết phục người dân khắp nơi rằng Quốc xã sẽ không

https://thuviensach.vn

bao giờ có thể chiến thắng. Người Đức cũng vậy; họ đột nhiên bị buộc phải
đối diện với hiện thực của tương lai. Chiến tranh sẽ kết thúc với việc Hồng
quân tràn vào Berlin. Và cho đến hôm nay, ta có thể nhìn thấy những graffiti
vẽ bằng Cyrillic của các binh lính của họ vẫn còn lưu lại trên tòa nhà quốc
hội Reichstag: 'Stalingrad-Berlin'.
ANTONY BEEVOR
Tháng 9 năm 2010

https://thuviensach.vn

LỜI NÓI ĐẦU
“Nước Nga”, nhà thơ Tyuchev đã viết, “không thể hiểu bằng lý trí”. Trận
Stalingrad cũng không thể hiểu theo cách lý giải thông thường. Một nghiên
cứu thuần túy quân sự về trận chiến long trời lở đất này không thể lột tả
được thực tế ngoài trận địa, cũng như tấm bản đồ của Adolf Hitler trong
Wolfsschanze (Hang Sói)[2] ở Rastenburg[3] đã trói chặt ông ta trong thế giới
ảo tưởng của chính mình, tách rời những khốn khổ mà quân lính của ông ta
phải chịu đựng.
Ý tưởng đằng sau cuốn sách này là, trong khuôn khổ một truyện kể tường
thuật lịch sử thông thường, có thể cho thấy trải nghiệm của binh lính cả hai
phe, thông qua một lượng lớn tài liệu mới, đặc biệt là từ các kho lưu trữ của
Nga. Sự đa dạng các nguồn tư liệu là rất quan trọng để chuyền tải bản chất
chưa từng có tiền lệ của trận chiến và tác động của nó đến những người bị
kẹt lại trong đó mà hy vọng thoát ra là rất mong manh.
Các nguồn tư liệu bao gồm nhật ký chiến trường, báo cáo của các cha
tuyên úy, thư từ, ghi chép cá nhân, thấm vấn của Bộ Dân ủy Nội vụ (NKVD)
[4] với tù binh Đức và các nước khác, nhật ký cá nhân và phỏng vấn người
trong cuộc. Một trong những nguồn tư liệu dồi dào nhất trong kho lưu trữ
trung ương của Bộ Quốc phòng Nga tại Podolsk còn lưu giữ những báo cáo
hết sức chi tiết gửi về Moskva hằng ngày cho Aleksandr Shcherbakov, Chủ
nhiệm Tổng Cục Chính trị của Hồng quân. Các báo cáo này không chỉ nói
đến những hành động anh hùng mà cả “các sự cố cá biệt” (cách nói lắt léo
của các Chính ủy về hành động phản nghịch), như đào ngũ, đảo ngũ, hèn
nhát, bất lực, tự thương, “tuyên truyền chống đối” và thậm chí cả tội say xỉn
nữa. Chính quyền Soviet đã xử tử hàng ngàn binh sĩ của mình tại Stalingrad.
Thách thức chính ở đây, như chẳng bao lâu sau tôi nhận ra, là rạch ròi được
giữa sự hy sinh quên mình của biết bao chiến sĩ Hồng quân với sự quản chế

https://thuviensach.vn

khắc nghiệt được các đơn vị đặc biệt của NKVD (mà không lâu sau đó đã
trở thành một phần của cơ quan phản gián SMERSH[5]) áp dụng.
Sự sắt đá đến khó tin của hệ thống Soviet giải thích được một phần lý do
tại sao lại có nhiều binh lính Hồng quân chiến đấu trong hàng ngũ Đức đến
vậy. Một số bị ép buộc phục vụ vì bị bỏ đói trong các trại, số khác lại tình
nguyện. Trong những trận đánh cuối cùng, nhiều báo cáo của Đức đã cho
thấy sự gan góc và trung thành của số Hiwi[6] này khi chống lại đồng bào
mình. Khỏi phải nói NKVD của Lavrenty Beria đã nổi giận thế nào khi phát
hiện tầm mức của sự phản bội đó.
Chủ đề này vẫn còn là cấm kỵ ở nước Nga ngày nay. Một đại tá bộ binh
mà tôi tình cờ ở cùng phòng trên đường xuống Volgograd (tên mới của
Stalingrad) mới đầu còn không chịu tin rằng có người lính Nga nào lại chịu
mặc quân phục Đức. Cuối cùng ông đã nghe ra khi tôi cho ông biết về tỷ lệ
trở cờ ở Tập đoàn quân số 6 theo lưu trữ của Đức. Đối với một người còn
lăn tăn về những cuộc thanh trừng của Iosif Stalin trong Hồng quân thì phản
ứng của ông khá thú vị. “Bọn đó không còn là người Nga nữa”, ông trầm
ngâm nói. Nhận xét của ông gần như trùng khớp với cách nói được dùng
hơn 50 năm trước khi Phương diện quân Stalingrad báo cáo về “bọn Nga
gian” cho Shcherbakov ở Moskva. Cảm xúc về cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ
đại vẫn giữ nguyên hầu như không suy suyển đến tận bây giờ.
Toàn bộ câu chuyện tâm thần, vô luân và bi thảm được tiết lộ theo những
cách bất ngờ. Bên phía Đức, khía cạnh quan tâm nhiều nhất không phải ở
các chứng cứ rành rành về Wehrmacht (Quân đội Đức) phạm tội ác chiến
tranh mà đến nay vẫn còn những lời tranh cãi. Nó nằm ở chỗ lẫn lộn nguyên
nhân với hậu quả, nhất là lẫn lộn giữa niềm tin chính trị và những hệ lụy của
nó. Quân lính Đức ở Nga, như rất nhiều thư gửi về từ Stalingrad cho thấy,
hoàn toàn lẫn lộn về mặt luân lý. Các mục tiêu khuất phục người Slav và
bảo vệ châu Âu khỏi chủ nghĩa Bolshevik bằng một đòn “tiên hạ thủ vi
cường” đã tỏ ra chí ít là phản tác dụng. Ngày nay, nhiều người Đức sống sót
vẫn còn coi trận Stalingrad rõ ràng là một cái bẫy khôn ngoan của Liên Xô

https://thuviensach.vn

mà họ đã rơi vào vì đối phương vờ rút lui. Do vậy họ thường coi mình là
những nạn nhân hơn là kẻ gây ra thảm họa này.
Tuy nhiên có một điều không thể tranh cãi. Trận Stalingrad vẫn luôn là
một chủ đề chứa đầy ý nghĩa ý thức hệ và mang tính biểu tượng quan trọng
mà nhiều năm nữa vẫn còn được nhắc tới.
- ANTONY BEEVOR

https://thuviensach.vn

PHẦN MỘT
THẾ GIỚI SẼ PHẢI NÍN THỞ

https://thuviensach.vn

https://...